I FZ 287/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Janusz Zubrzycki po rozpoznaniu w dniu 21 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia F. Sp. z o.o. w L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Lu 4/15 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi F. Sp. z o.o. w L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 28 października 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011, 2012 i 2013 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 14 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Lu 4/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił F. Sp. z o.o. z siedzibą w L. (dalej: "Spółka") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy Spółka podniosła, że od dwóch lat jest w sposób poważny zadłużona i nie ma możliwości regulowania podstawowych zobowiązań publicznoprawnych oraz wymaganych względem podmiotów komercyjnych. Środki jaki posiadała zostały zajęte przez organ podatkowy i na dzień 22 stycznia 2015 r. stan rachunków bankowych to 39,79 zł oraz (-) minus 670,75 zł. Ponadto dokonane zajęcie zabezpieczające majątku Spółki uniemożliwiło jej realizację prawa do obrony, a obecnie uniemożliwia realizację prawa do sądu – z uwagi na brak środków na wpis. Wykazała również, że kapitał zakładowy Spółki wynosi 72.646,03 zł, wartość środków trwałych 18.915,94 zł, zaś strata z działalności gospodarczej za 2014 r. wyniosła 152.487,17 zł. Do wniosku Skarżąca dołączyła wyciąg z posiadanych rachunków bankowych, deklaracje podatku dochodowego od osób prawnych za lata 2012 - 2014, rachunek zysków i strat za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2014 r. oraz bilans sporządzony na dzień 31 grudnia 2014 r. Postanowieniem z dnia 25 lutego 2015 r. referendarz sądowy odmówił Spółce przyznania prawa pomocy. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, Spółka wniosła sprzeciw, zarzucając mu wadliwą ocenę sytuacji finansowej i majątkowej spółki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu wyjaśnił, że art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") konstytuuje zasadę odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Wyjątkiem od niej jest możliwość przyznania prawa pomocy. Osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym bądź częściowym, gdy wykaże, że nie ma jakichkolwiek środków na poniesienie kosztów postępowania czy też dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a.). Sąd podkreślił, że koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców. W przeciwnym razie zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa – stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając sytuację materialną Spółki w oparciu o dostępne dokumenty i oświadczenia Sąd doszedł do wniosku, że Spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z analizy złożonych dokumentów wynika, że Spółka osiąga przychody oraz posiada majątek znacznej wartości. Spółka posiada kapitał zakładowy w kwocie 1.661.000,00 zł, aktywa trwałe o wartości 18.915,94 zł i aktywa obrotowe o wartości 1.552.320,34 zł w tym zapasy na kwotę 72.646,03 zł oraz należności krótkoterminowe na kwotę 1.470.704,44 zł (stan na 31 grudnia 2014 r.). Dodatkowo w dniu 21 września 2010 r. dokonała odpłatnego zbycia głównego składnika majątku – stacji paliw, stanowiącej zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Ponadto za 2014 r. Spółka osiągnęła przychód w wysokości 5.086.889,34 zł, a w latach 2013 i 2012 przychód ten wyniósł odpowiednio 16.962.988,12 zł i 20.610.458,86 zł. Sąd podniósł, że bez znaczenia jest fakt wykazania w bilansie za 2014 r. straty w kwocie 152.487,17 zł. Wyjaśnił, że sam fakt straty bilansowej a tym bardziej podatkowej nie przesądza o sytuacji uzasadniającej zastosowania dla Spółki prawa pomocy. Spółka w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, z żadnych dokumentów nie wynika, by wobec spółki było prowadzone postępowanie upadłościowe, układowe, czy likwidacyjne. Sąd odniósł się także do zasady stałości kapitału zakładowego i wyjaśnił, że nie pociąga ona za sobą dyrektywy nienaruszalności składników materialnych mających mu pierwotnie odpowiadać. Odnośnie zaś przekształcenia zajęcia zabezpieczającego w zajęcie egzekucyjne Sąd podniósł, że przepisy egzekucyjne przewidują możliwość zwolnienia konkretnego składnika majątkowego spod egzekucji ze względu na ważny interes dłużnika. Zatem sam fakt zajęcia rachunku bankowego lub innego składnika majątku dłużnika nie jest tożsamy z niemożliwością korzystania przez obowiązanego z tego rachunku lub innych składników majątku. Mając powyższe na uwadze Sąd odmówił Spółce przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka zarzuciła mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. i wniosła o jego uchylenie w całości i rozpatrzenie ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych , zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego wg norm przepisanych oraz wstrzymanie wykonalności zaskarżonego postanowienia. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Jednak jej realizacja nie powinna uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przez pojęcie "środki" należy rozumieć zarówno środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych, wartość środków trwałych, a także wysokość kapitału zakładowego. Spełnienie przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wskazania okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiają poniesienie kosztów sądowych, a przyznanie prawa pomocy na podstawie przytoczonego przepisu, nawet w przypadku spełnienia ustawowych przesłanek, zależy od uznania sądu. Mając na uwadze powyższe rozważaniem zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji zasadnie odmówił Spółce przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu słusznie wskazano, że w świetle znacznych przychodów, jakie uzyskuje Spółka, a także wartości jej majątku trwałego, niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że zostały spełnione warunki przyznania prawa pomocy. Prawidłowa jest ocena WSA, że wykazanie w danym roku podatkowym straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej przez przedsiębiorcę, gdyż strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest wynikiem bilansowym nadwyżki kosztów nad przychodami i nie jest tożsama z brakiem środków finansowych. Mimo straty Spółka nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, a to wiąże się chociażby z koniecznością bieżącego regulowania związanych z tym faktem stałych należności. Ponadto w zażaleniu Skarżąca nie wskazała powodów, dla których wpisu od skargi nie miały by uiścić osoby czerpiące korzyści z działalności Spółki, co należy uznać za istotne, gdyż zwolnienie od kosztów sądowych oznacza przeniesienie kosztów postępowania sądowego na ogół obywateli. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt I FSK 470/14 (publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) w przypadku spółki kapitałowej prowadzącej działalność gospodarczą ocena jej faktycznej sytuacji finansowej wymaga odniesienia się do jej dokumentacji księgowej, o której nadesłanie wezwał Sąd (np. bilans, rachunek zysków i strat za ostatni rok prowadzenia działalności). W odniesieniu do aktywów spółki pożądane jest natomiast w szczególności uzyskanie wyciągów z rachunków bankowych. W odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest ponadto np. czy mógł (i powinien był) on gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjny podzielając ocenę sytuacji majątkowej Spółki dokonaną w zaskarżonym postanowieniu podkreśla, że przesłanki pomocy finansowej Skarbu Państwa dla stron postępowania sądowoadministracyjnego należy interpretować ściśle; szczególnie zaś w odniesieniu do przedsiębiorców będących osobami prawnymi. Oznacza to, że pomoc ta może zostać przyznana tylko w uzasadnionych przypadkach, a nie w każdej sytuacji trudności finansowych strony skarżącej. Taka postawa interpretacyjna jest zgodna z gwarancjami konstytucyjno-prawnymi; instytucja prawa pomocy, zabezpieczająca realizację prawa do sądu, pozwala na uzyskanie dostępu do sądu osobom obiektywnie (a nie tylko wedle własnego przekonania) nie dysponującym środkami na wszczęcie (prowadzenie) procesu. W związku z powyższym, w odniesieniu do osób prawnych przesłankę braku "dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania" odnosi się co do zasady do niewypłacalności takiego podmiotu. Zgodnie z dominującą w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładnią art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., brak jest podstaw do udzielenia przedsiębiorcy będącemu osobą prawną wparcia finansowego przez Skarb Państwa, jeżeli mimo trudności finansowych nadal prowadzi działalność gospodarczą oraz nie wszczął postępowania upadłościowego czy naprawczego (zob. np. post. NSA z 24 marca 2015 r., II FZ 36/15, CBOSA). Koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. np. post. NSA z 25 lutego 2015 r., I FZ 43/15, CBOSA). Oznacza to również, że inne wydatki (bieżące zobowiązania) takiego przedsiębiorcy, jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze, nie mają pierwszeństwa przed opłatami sądowymi. Co więcej, oczekuje się, że mając na względzie wspomniane wyżej ryzyko podmiot taki będzie dysponował stosownymi rezerwami na partycypowanie w kosztach sądowych, a gdyby takowych rezerw nie posiadał – wykazania, że nie mógł ich zgromadzić (por. np. post. NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, CBOSA). Zauważyć także należy, że Spółka – na co słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji – środki na uiszczenie kosztów sądowych może uzyskać w ramach dopłat. Pominięcie tych fragmentów zaskarżonego postanowienia powoduje, iż stanowisko sądu w tym zakresie nie zostało zakwestionowane, a co za tym idzie przemawia za bezzasadnością wniosku skarżącej. W doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2013). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez Spółkę. Wskazując na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny wykonując kontrolę instancyjną zaskarżonego orzeczenia nie dostrzega nieprawidłowości w przeprowadzonej przez Sąd I instancji ocenie wniosku strony. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. Odnosząc się z kolei do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, stwierdzić należy, że nie może on być uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny, bowiem art. 203 i 204 P.p.s.a., które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie Sądu I instancji. W kwestii wniosku Spółki o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 196 P.p.s.a. należy uznać ten wniosek za bezzasadny. Postanowienie, o którym mowa w art. 260 P.p.s.a. ma taki charakter, że przed jego wzruszeniem postępowanie sądowe z natury rzeczy nie może się toczyć. Nie ma więc przedmiotu, który nadawałby się do wstrzymania.