I OSK 1610/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska, Sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska (spr.), Sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski, Protokolant starszy asystent sędziego Ewa Dubiel, po rozpoznaniu w dniu 21 października 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 1565/13 w sprawie ze skargi R.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn, akt II SA/Wa 1565/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...], który utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] maja 2013 r, nr [...], o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał następujące okoliczności faktyczne i prawne: W toku postępowania przed organem ustalono, że R. K. na przestrzeni 47 lat życia w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy udowodniła łącznie 12 lat, 4 miesiące i 3 dni okresów składkowych. W 10-leciu przed dniem złożenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentowała wnioskodawczyni okres 1 roku, 3 miesięcy i 23 dni tych okresów. Jak wynika z dokumentacji orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 21 października 2005 r. wnioskodawczyni uznana została za częściowo niezdolną do pracy od dnia 3 lutego 2005 r. do dnia 2 czerwca 2005 r., za całkowicie niezdolną do pracy od dnia 3 czerwca 2005 r. do listopada 2007 r. Data częściowej niezdolności do pracy ustalona została na dzień 3 lutego 2005 r. Kolejnym orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 27 lutego 2008 r. została wnioskodawczyni uznana za całkowicie niezdolną do pracy od 3 czerwca 2005 r. do dnia 28 lutego 2009 r. Po ponownym badaniu w dniu 30 grudnia 2009 r. została ona uznana za częściowo niezdolną do pracy od dnia 3 lutego 2005 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. i wreszcie orzeczeniem z dnia 25 marca 2013 r. została uznana wnioskodawczyni za osobę całkowicie niezdolną do pracy od dnia 4 stycznia 2012 r. do dnia 31 marca 2015 r. Częściowa niezdolność do pracy powstała od dnia 3 lutego 2005 r. do dnia 3 stycznia 2012 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w przedmiotowej sprawie renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana, gdyż brak jest okoliczności szczególnych usprawiedliwiających niemożność uzyskania przez wnioskodawczynię świadczenia w zwykłym trybie. Jednocześnie organ podniósł, że od dnia 1 lutego 1997 r. do dnia 3 czerwca 2005 r. i Sygn. akt i OSK 1610/14 od dnia 1 kwietnia 2009 r. do dnia 4 stycznia 2012 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec R. K. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zaradzić. W skardze wniesionej na powyższą decyzję R. K. wskazała, że nie ma możliwości podjęcia pracy ze względu na swój stan zdrowia i nawrót choroby nowotworowej. Skarżąca podniosła, że czeka ją kolejna operacja. Skarżąca wskazała też, że posiada zaświadczenie od lekarza medycyny pracy o całkowitym zakazie wykonywania pracy oraz, że ubiegała się również o przyznanie renty w drodze wyjątku od Prezesa Rady Ministrów, jednakże również to świadczenie nie zostało jej przyznane. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Rozpoznając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż skarżąca ubiegała się o świadczenie w drodze wyjątku w 2006 r., decyzjami z dnia 9 lutego 2006 r. i 8 marca 2006 r. odmówiono jej wnioskowanego świadczenia, z uwagi na brak w sprawie jakichkolwiek okoliczności szczególnych. Skarga od decyzji organu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, którą skarżąca wniosła, została wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 719/06 oddalona. W dniu 5 listopada 2008 r. ponownie wydano decyzję odmawiającą przyznania tego świadczenia. Jak bowiem wynika z nadesłanych akt, organ uznał, że nadal nie zostały łącznie spełnione przesłanki ze wskazanego wyżej art. 83 powołanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a stan sprawy nie uległ w porównaniu z rokiem 2006 żadnym istotnym zmianom, uzasadniającym zmianę stanowiska organu. Prezes ZUS utrzymał powyższą decyzję w mocy decyzją z dnia 15 grudnia 2008 r., nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że skarżąca do czerwca 2005 r. nie była całkowicie niezdolna do pracy, a samo powołanie się na bezrobocie nie oznacza wykazania okoliczności szczególnych. Także ta decyzja stała się przedmiotem skargi do Sygn. akt I OSK 1610/14 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r. o sygn. akt II SA/Wa 222/09 skargę oddalił. Orzeczenia te mają przymiot powagi rzeczy osądzonej, zgodnie bowiem z art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Rozpoznając sprawę niniejszą Sąd podkreślił, iż z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Sąd podkreślił, iż z akt postępowania administracyjnego wynika, że R. K. legitymuje się krótkim stażem ubezpieczeniowym, bowiem na przestrzeni 47 lat (w wieku 45 lat stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy) udokumentowała jedynie 12 iat, 4 miesiące i 3 dni łącznego okresu ubezpieczenia, zaś w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 iat, udokumentowała jedynie 1 rok, 3 miesiące i 23 dni okresów składkowych. Ponadto w latach 1997-2005 oraz 2009-2012 wystąpiły przerwy, w których skarżąca nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi. Skarżąca dowodzi, że powodem, iż nie była zdolna do podjęcia zatrudnienia, była ciężka sytuacja rodzinna związana rozwodem i z chorującą córką oraz pogarszający się jej stan zdrowia, niepozwalający na zatrudnienie. Sąd wskazał jednak, że rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad dzieckiem nie ma charakteru okoliczności szczególnej, gdyż jest to każdorazowo wybór osoby zainteresowanej. Fakt ten nie może zostać więc uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli Sygn. akt I OSK 1610/14 ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Świadczenie w drodze wyjątku może być bowiem przyznane jedynie w sytuacji łącznego spełnienia obligatoryjnych przesłanek określonych w art. 83 powołanej ustawy. Z uwagi na to, iż R. K. nie wykazała istnienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie spełniła wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, brak było podstaw do przyznania jej przedmiotowego świadczenia, Odnosząc się do podnoszonego przez skarżącą ciężkiego stanu zdrowia w jakim obecnie znajduje się skarżąca to podkreślić należy, że ten stan zdrowia nigdy nie był kwestionowany przez organ, nie zmienia to jednak faktu, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od spełnienia trzech podanych wyżej przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie. Obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez skarżącą trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła R. K., reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznana oraz zasądzenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej z urzędu. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie: 1. art. 151 P.p.s.a. w zw. z art, 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo że organ nie rozpatrzył wyczerpująco materiału dowodowego, w tym pominął nowe okoliczności powołane przez skarżącą oraz potraktował zebrane dowody w sposób wybiórczy, w zakresie, w którym ustalał, czy pogarszający się stan zdrowia skarżącej oraz opieka nad chorym dzieckiem i jego samotne wychowywanie faktycznie nie pozwalały na podjęcie przez nią zatrudnienia. Powyższe naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, bowiem konsekwencją zaakceptowania przez Sąd I instancji ustaleń dokonanych przez organ było uznanie, że nie zaszły w sprawie okoliczności szczególne uniemożliwiające uzyskanie przez skarżącą świadczenia w trybie zwykłym, 2, art. 153 P.p.s.a, poprzez przyjęcie, iż sąd jest związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi we wcześniejszych Sygn. akt I OSK 1610/14 orzeczeniach dotyczących wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy skarżąca wskazała na nowe okoliczności rzutujące na ocenę możliwości podjęcia przez nią pracy w badanym okresie, a tym samym na ocenę zasadności przyznania jej takiego świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw. Art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz, 270 ze zm.), dalej jako "P.p.s.a.", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 ustawy P.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji. Oceniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za nieusprawiedliwione. Nie można bowiem zgodzić się z twierdzeniem autora skargi kasacyjnej, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny, oddalając skargę, naruszył powołane w pkt. 1 przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Podkreślenia wymaga, że aby świadczenie mogło zostać przyznane wszystkie przesłanki określone w tym przepisie muszą zostać spełnione łącznie. Świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Zauważyć trzeba, iż Sygn. akt I OSK 1610/14 ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W judykaturze przyjmuje się jednak, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Niezależnie od tego nie można tracić z pola widzenia, że przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę również łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika, który to okres powinien być adekwatny do jego wieku (tak NSA w wyrokach z dnia 7 marca 2008 r, I OSK 1907/07, z dnia 18 grudnia 2009 r., I OSK 1132/09 czy z dnia 28 lutego 2013 r., I OSK 2908/12), W niniejszej sprawie bezspornym pozostaje fakt, iż R. K. legitymuje się krótkim stażem ubezpieczeniowym, bowiem na przestrzeni 47 lat (w wieku 45 lat stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy) udokumentowała jedynie 12 lat, 4 miesiące i 3 dni łącznego okresu ubezpieczenia, zaś w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat, udokumentowała jedynie 1 rok, 3 miesiące i 23 dni okresów składkowych. Ponadto w latach 1997-2005 oraz 2009-2012 wystąpiły przerwy, w których skarżąca nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi. Autor skargi kasacyjnej nie przedstawił żadnych dowodów i nie powołał się na żadne okoliczności, z których wynikałoby, że w okresach tych R. K. nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Nie można bowiem za takie okoliczności uznać problemów rodzinnych skarżącej (związanych z rozwodem), ani złego stanu zdrowia jej córki, nad którą skarżąca podjęła opiekę. Słusznie Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż rezygnacja z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny jest dobrowolnym wyborem każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznania świadczenia w myśl powołanego wyżej przepisu. Tym samym przyjąć trzeba, iż Sąd I instancji właściwie zbadał zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, poczynione przezeń ustalenia faktyczne są prawidłowe, a ich ocena w pełni odpowiada prawu. Także zarzut naruszenia art. 153 ustawy P.p.s.a. nie może zostać Sygn. akt I OSK 1610/14 uwzględniony. Prawidłowo bowiem Sąd I instancji uznał, iż związany był ocenę prawną wyrażoną w prawomocnych orzeczeniach wydanych w wyniku wcześniejszych wniosków skarżącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (wyrok z dnia 13 czerwca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 719/06 oraz z dnia 28 maja 2009 r. o sygn. akt li SA/Wa 222/09). Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej w sprawie nie wystąpiły żadne nowe okoliczności, które pozwalałyby Sądowi na odstąpienie od wyrażonych w powołanych orzeczeniach ocen i wskazań. Pełnomocnik skarżącej w sposób błędny upatruje zaistnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności w aktualnej sytuacji zdrowotnej strony. Wskazuje na to zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej twierdzenie, że "Okoliczności powołane przez skarżącą w niniejszym postępowaniu, a dotyczące jej obecnego stanu zdrowia, są nowymi okolicznościami dla sprawy w tym sensie, że rzucają nowe światło na faktyczną możliwość podjęcia przez nią pracy w badanym okresie". Tymczasem ustawa wymaga, aby te szczególne okoliczności dotyczyły okresu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy i usprawiedliwiały brak wymaganych okresów składkowych, niezbędnych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Na takie okoliczności skarżąca kasacyjnie się nie powołała. Zarówno organy jak i Sąd świadome były złego stanu zdrowia skarżącej, co poświadczone było szeregiem orzeczeń lekarza orzecznika ZUS, a okoliczności te brane były pod uwagę także w poprzednich postępowaniach i legły u podstaw orzeczeń w nich wydanych. Jednakże w żaden sposób nie można uznać, aby obecny stan zdrowia mógł wpływać na zaistnienie przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącej świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie daje on podstaw do przyjęcia, aby przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy R. K. istniały szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.