II OZ 511/15

Dnia 2 czerwca 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski, , , po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 1303/13 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2013 r., Nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 1303/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił Stowarzyszeniu [...] w B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – ustanowienia adwokata w sprawie z jego skargi na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2013 r., Nr [...], w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej. Sąd pierwszej instancji, odmawiając przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy we wskazanym zakresie, wskazał, że każde stowarzyszenie, a zatem także stowarzyszenie zwykłe, o niewielkiej liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez podwyższenie wysokości składek do poziomu gwarantującego sfinansowanie działalności, ewentualnie przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), może uzyskiwać dochody z innych niż składki źródeł. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać (por. postanowienie NSA z 1 grudnia 2009 r., II OZ 1056/09). W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu zwykłemu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie w sytuacji, gdyby jego założyciele określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z tych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. W ocenie Sądu, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania, tj. kosztów zastępstwa procesowego. Za niewystarczające Sąd uznał twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli bowiem działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Stowarzyszenie powinno zatem wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie zebrania składek członkowskich. Ustalenie w odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie stowarzyszenia. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie [...] w B., podnosząc, że w sprawie prawa pomocy nie powinien orzekać ten sam sędzia, który wydawał w sprawie wyrok oddalający skargę Stowarzyszenia. Zdaniem Stowarzyszenia, istnieje zatem uzasadniona wątpliwość co do bezstronności sędziego, który może być zainteresowany w nierozpoznaniu skargi kasacyjnej od wyroku, w którym orzekał. Ponadto Stowarzyszenie podniosło, że wysokość składek członkowskich jest adekwatna do możliwości finansowych członków, a środki te nie są wystarczające dla prowadzenia działalności przez Stowarzyszenie. Środki te wystarczają na opłaty sądowe, lecz nie na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Dlatego w celu dochodzenia swoich praw przed Sądem, Stowarzyszenie złożyło wniosek o przyznanie adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że brak jest przeszkód prawnych by ten sam sędzia, który brał udział w wydaniu wyroku, nie mógł w tej samej sprawie rozpoznać wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie jest to przesłanka warunkująca nieważność postępowania wpadkowego, jakim jest postępowanie w sprawie prawa pomocy. Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 4 w związku z art. 18 § 1 pkt 6a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", pod pojęciem "sprawy" należy rozumieć orzeczenie rozstrzygające sprawę sądowoadministracyjną co do istoty (to jest wyrok lub postanowienie w przedmiocie zaskarżonego aktu administracyjnego), nie zaś rozstrzygnięcie kwestii incydentalnej w toku postępowania. Podejmowane przez sąd postanowienia w kwestiach, takich jak: przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej, przyznanie prawa pomocy, czy rozstrzyganie w przedmiocie innych wniosków stron – mają charakter wpadkowy i nie sposób przyjąć, by podjęcie w tym przedmiocie decyzji przez sędziego sprawozdawcę godziło w prawo strony do bezstronnego sądu (por. postanowienie NSA z 8 sierpnia 2014 r., II OZ 1048/14). Ponadto o wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o bezstronności sędziego, których wcześniej oddalił skargę. Tego rodzaju okoliczności jako niepoparte żadnymi dowodami uprawdopodabniającymi istnienie uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności wskazanych sędziów nie mogą stanowić podstawy do zastosowania instytucji wyłączenia sędziego (por. postanowienie z 11 kwietnia 2014 r., II OZ 382/14). Okoliczność, że sędzia reprezentuje pogląd prawny niekorzystny dla strony, że wydaje odmienne z jej oczekiwaniami rozstrzygnięcia nie stanowi podstawy wyłączenia sędziego i taka sytuacja nie może być oceniana jako okoliczność mogąca wywołać wątpliwość, co do bezstronności sędziego w danej sprawie (por. postanowienie NSA z 2 lipca 2013 r., II OZ 527/13). Jednocześnie taka argumentacja podważa podstawową zasadę wymiaru sprawiedliwości, tj. niezawisłości sędziowskiej. Odnosząc się do kwestii merytorycznej, tj. kwestii prawa pomocy, wskazania wymaga, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z przytoczonego powyżej przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, w tym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie jest uzasadnione przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym. Przedstawione przez skarżące Stowarzyszenie sytuacja finansowa i kwestie organizacyjne nie przemawiają za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Co prawda, Sąd I instancji wadliwie uznał, że stowarzyszenie zwykłe może mieć inne źródła dochodu niż ze składek członkowskich, jednak okoliczność ta nie ma wpływu na wynik sprawy. Artykuł 33 Prawa o stowarzyszeniach dotyczy bowiem źródeł dochodu stowarzyszeń rejestrowych; zaś kwestia dochodów stowarzyszeń została uregulowana w art. 42 tej ustawy. Stowarzyszenie zwykłe nie może zatem prowadzić ani działalności gospodarczej, ani przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej (art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5). Stowarzyszenie zwykłe uzyskuje zaś środki na swoją działalność ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2). Wynika z tego, że stowarzyszenie zwykłe powinno zapewnić środki na prowadzenie swojej działalności przez utrzymanie wysokości składek członkowskich na odpowiednim poziomie, na co prawidłowo zwrócił uwagę Sąd I instancji. Co prawda, skarżące Stowarzyszenie, składając wniosek, wskazało na wysokość uzyskiwanych środków finansowych ze składek; jednak jednocześnie przyznało, że uzyskiwana w tym zakresie wielkość środków finansowych nie jest wystarczająca dla wykonywanej działalności statutowej Stowarzyszenia. Jednak właśnie w związku z celami statutowymi skarżące Stowarzyszenie powinno liczyć się z konsekwencjami podejmowanych działań. W tym zakresie za nieuprawnione należy uznać stanowisko strony skarżącej, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy warunkuje to, że członkowie stowarzyszenia nie są osobami majętnymi. Taką argumentację należy uznać za gołosłowną bo nie popartą żadnymi dowodami. Poza tym skarżące Stowarzyszenie powinno przewidzieć skutki swojej działalności tak aby zapewnić odpowiednie środki finansowe na prowadzenie swojej działalności statutowej, w tym np. przez zwiększenie ilości członków. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi pomoc państwa dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej – gdy wykażą, że nie mają dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenie ubiegające się o taką pomoc powinno najpierw poczynić kroki celem skutecznego uzyskania odpowiednich środków finansowych od jego członków. Z taką sytuacją z całą pewnością nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, ponieważ skarżące Stowarzyszenie takich działań nie poczyniło, zakładając z góry, że nie jest możliwe wykonywanie działalności statutowej z uwagi na niewystarczającą ilość środków finansowych uzyskiwanych od członków, a w zasadzie wykazując brak możliwości realizacji swojej działalności statutowej z tego właśnie względu. Takie stanowisko strony skarżącej nie świadczy o wystąpieniu nadzwyczajnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że w oparciu o informacje zawarte we wniosku nie można uznać, że wszyscy członkowie mają ograniczone zasoby finansowe, uniemożliwiające pozyskanie odpowiednich środków finansowych na prowadzenie działalności skarżącego Stowarzyszenia. We wniosku tego nie wykazano. W tych warunkach Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że wnioskodawca nie wykazał obiektywnych okoliczności wskazujących, że zdobycie środków pieniężnych na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.