I OZ 352/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27 stycznia 2014 r. sygn. akt II SO/Op 38/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie zasiłku celowego w ramach programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z dnia 27 stycznia 2014 r. sygn. akt II SO/Op 38/13 odmówił T.R. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie zasiłku celowego w ramach programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania". W uzasadnieniu wskazał, że wniosek T.R. o przyznanie prawa pomocy obejmował zarówno zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jednakże z uwagi na przedmiot sprawy, na podstawie art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.) wnioskodawca zwolniony jest z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Podał, że chociaż przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące instytucji prawa pomocy (art. 243 – 263) nie zawierają takiego przepisu, jak art. 117 § 5 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym Sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny, to należy pamiętać, że zastosowanie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu ma w założeniu wyrównywać szanse stron postępowania sądowego w zakresie prawa do sądu. Przyznanie prawa pomocy ma wzmocnić prawa strony, która z uwagi na ubóstwo (stąd dawna nazwa tego prawa – prawo ubogich), nie może skorzystać z prawa do sądu (prawa do zaskarżenia np. decyzji administracyjnej) ze względów finansowych i w tym sensie jest w gorszej sytuacji od strony, która ma środki na zapłatę kosztów sądowych i pełnomocnika z wyboru. Podkreślił, że prawo do sądu nie przysługuje jednak bezwzględnie i automatycznie określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, jak przykładowo rencistom, emerytom, czy zarabiającym poniżej kwoty tzw. minimalnego wynagrodzenia. Ponadto dochód wnioskodawcy określony w uzasadnieniu wniosku, czyli 619,08 zł został zaniżony. Faktycznie wysokość renty inwalidzkiej jaką przyznano stronie to 1221,82 zł. Taki dochód wnioskodawcy wynika także z innych spraw przed tutejszym Sądem, np. II SO/Op 22/13, w której złożył identycznie brzmiące oświadczenie. Wnioskodawca ma potrącane z renty alimenty i zaległości czynszowe, dlatego na utrzymanie pozostaje mu kwota niższa. Sąd pierwszej instancji wskazał, że pomimo niskich dochodów strona występująca o prawo pomocy powinna wykazać nie tylko swoją sytuację materialną, ale także brak możliwości jej zmiany. Natomiast z akt sądowych wymienionych spraw wynika, że wnioskodawca, mimo zadłużeń czynszowych, nie stara się o dodatek mieszkaniowy, jak i nie odbiera przyznanych mu środków z pomocy społecznej (np. II SA/Op 390/12, II SA/Op 392/12, II SA/Op 394/12, II SA/Op 395/12, II SA/Op 501/12 i II SA/ Op 502/12). Odnotować również należy, że wnioskodawca nie jest przy tym osobą niemogącą prowadzić samodzielnie swoich spraw życiowych, czego dowodzi logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Wnioskodawca potrafi formułować swoje żądania, posługuje się wymaganymi formularzami, pisma sporządza na komputerze. Nie wykazał też, że niski dochód jest barierą w ustanowieniu np. adwokata z wyboru. Tymczasem zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461), w przypadkach szczególnie uzasadnionych, gdy przemawia za tym sytuacja majątkowa lub rodzinna klienta albo rodzaj sprawy, adwokat może ustalić stawkę opłaty niższą niż minimalna, albo zrezygnować z opłaty w całości. Takie samo uregulowanie odnośnie radców prawnych zawiera przepis § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490). Wnioskodawca może skorzystać z powyższych uregulowań, lecz tego nie czyni, przerzucając na Skarb Państwa nie tylko koszty swojego częściowego utrzymania (systematyczne świadczenia z pomocy społecznej), ale także ponoszenie kosztów pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu podkreślił, że jest mu znane z urzędu, iż T.R. wielokrotnie korzystał ze świadczeń pomocy społecznej i wydane w tym zakresie przez organy pomocy społecznej akty administracyjne poddał kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu w 88 sprawach, co wynika z repertorium II SA/Op prowadzonego od 2004 r. Zaznaczył, że część skarg T.R. jest oddalana z powołaniem się przez Sąd na przepis art. 134 § 2 p.p.s.a. Zdarzało się, że wnosił on w skardze o uchylenie przez Sąd decyzji dla niego korzystnych (np. decyzji SKO, które usuwały z obrotu wadliwe decyzje organu pierwszej instancji). W ocenie Sądu pierwszej instancji, szeroko rozumiana pomoc publiczna (w tym sądowe prawo pomocy) nie może być traktowana instrumentalnie, ani nadużywana przez jedne podmioty postępowania sądowego kosztem innych. Skoro bowiem możliwości ponoszenia wydatków przez Państwo na edukację, zdrowie i pomoc społeczną, są ograniczone, tak samo ograniczona jest możliwość ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu. Skoro zatem wnioskodawca nie podejmuje prób poprawienia swojej sytuacji materialnej, a bez problemów sporządza pisma procesowe i środki odwoławcze, to jego prawo do sądu nie zostanie obecnie naruszone brakiem udziału zawodowego pełnomocnika. Poza tym, przemawia za tym brak związania Sądu zarzutami i wnioskami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.) oraz obowiązek udzielania stronie przez Sąd potrzebnych wskazówek (art. 6 p.p.s.a.), aby jej prawa nie doznały uszczerbku. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia T.R. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Mając powyższe na uwadze, stwierdzić należy, że Sąd pierwszej instancji powinien ocenić wniosek o przyznanie prawa pomocy przez pryzmat zaistnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., tj. tego, czy T.R. jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (z obowiązku uiszczania kosztów sądowych jest on bowiem zwolniony na podstawie art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a.). Z analizy uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika natomiast, że przyczyną odmowy uwzględnienia wniosku jest przede wszystkim niecelowość ustanawiania pełnomocnika na tym etapie postępowania, albowiem wnioskodawca jest w stanie samodzielnie bronić swoich praw. Ponadto, Naczelny Sąd Administracyjny, rozważając argumentację Sądu pierwszej instancji, uwzględnił wymogi zasady równości, ujętej w art. 32 Konstytucji RP. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu znany jest fakt, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w przeszłości wielokrotnie postanawiał ustanowić profesjonalnego pełnomocnika dla T.R., a zatem przyznać mu prawo pomocy. Przykładowo uczynił to w postanowieniu: z dnia 26 września 2013 r. o sygn. akt II SO/Op 25/13, z dnia 23 sierpnia 2013 r. o sygn. akt II SA/Op 18/13, z dnia 13 sierpnia 2013 r. o sygn. akt II SO/Op 17/13 czy z dnia 14 stycznia 2013 r. o sygn. akt II SO/Op 32/12 (publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ostatnim ze wskazanych postanowień prawo pomocy zostało przyznane wnioskodawcy pomimo, że jego miesięczny dochód kształtował się podobnie do wskazanego w niniejszej sprawie. Biorąc to pod uwagę, wskazać należy, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, jakie okoliczności sprawiły, aby w podobnych stanach faktycznych obecnie nie przyznać wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wnioskodawca zasadnie może zatem pozostawać w poczuciu niezrozumienia w stosunku do działania Sądu pierwszej instancji. Odstępując od swojej dotychczasowej linii orzeczniczej w sprawach przyznania prawa pomocy T.R., Sąd pierwszej instancji powinien był wskazać w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia konkretne motywy, jakie za tym zabiegiem przemawiają, aby zarówno zasada równości (art. 32 Konstytucji RP), jak i informowania strony (wywiedziona implicite z art. 141 § 4 w związku z art. 166 p.p.s.a.), pozostały zrealizowane. W związku z powyższym uchybieniem natury procesowej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że merytoryczna analiza poprawności argumentacji Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu m.in. co do nadużywania przez skarżącego prawa do sądu, byłaby w niniejszej sprawie przedwczesna. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.