II FSK 1093/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej D. R. i J. R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Bk 552/13 w sprawie ze skarg D. R. i J. R. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 18 czerwca 2002 r. r., sygn. akt SA/Bk 905/01, 906/01 w przedmiocie oddalenia skarg na decyzje Izby Skarbowej w Białymstoku z dnia 27 kwietnia 2001 r. nr [...] oraz [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 1997 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia: oddalić skargę kasacyjną. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Bk 552/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odrzucił skargi D. R. i J. R. (dalej: skarżący) o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 18 czerwca 2002 r. sygn. akt SA/Bk 905/01, 906/01 oddalającym skargi na decyzje Izby Skarbowej w Białymstoku z dnia 27 kwietnia 2001 r. w przedmiocie ustalenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 1997 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący, reprezentowani przez pełnomocnika, w dniu 26 listopada 2013 r. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego ww. wyrokami, żądając jego uchylenia oraz rozpoznania sprawy i uchylenia zaskarżonych decyzji. Jako podstawę wniesienia skarg wskazali art. 272 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.", w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. akt. SK 18/09. Podnieśli, że w orzeczeniu tym Trybunał orzekł o niezgodności art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176, dalej: "u.p.d.o.f."), w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2006 r., z art. 2 w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP. Jednocześnie skarżący, odnosząc się do art. 278 p.p.s.a., wskazali, że żądanie wznowienia postępowania po uprawomocnieniu orzeczenia jest uzasadnione z uwagi na to, że strona była pozbawiona możliwości działania oraz na fakt, że przepis ten nie miał swego odpowiednika w ustawie z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368) - stąd uwzględnienie przez Sąd art. 278 p.p.s.a. pozbawiłoby stronę możliwości wznowienia postępowania i skorzystania z prawa podmiotowego wynikającego z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Dodatkowo na rozprawie pełnomocnik wskazał, że pozbawienie strony możności działania wynikało z niemożliwości zaskarżenia wyroku NSA OZ w Białymstoku. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odrzucił skargi o wznowienie postępowania sądowego. W jego uzasadnieniu Sąd wskazał, że skargę o wznowienie postępowania, opartą na podstawie określonej w art. 272 § 1 i 2 p.p.s.a., wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i w niniejszej sprawie termin ów został zachowany. Jednakże w świetle art. 278 p.p.s.a. po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się orzeczenia nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana. Sąd podniósł, że pięcioletni termin na wniesienie skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego ww. wyrokiem upłynął, a zatem skarga w przedmiotowej sprawie została wniesiona z uchybieniem terminu przewidzianego w art. 278 p.p.s.a. Sąd wskazał również, że skarżący nie wskazali podstawy wznowienia z art. 271 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym przesłanką wznowienia jest pozbawienie strony możności działania lub należytej reprezentacji, zaś z akt sprawy o sygn. SA/Bk 905/01; 906/01 wynika, że brali oni aktywny udział w poprzednim etapie postępowania, działając za pośrednictwem pełnomocnika doradcy podatkowego, który reprezentuje ich również w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania sądowego. Sąd nadmienił, że w pojęciu "pozbawienia strony możności działania lub należytej reprezentacji" nie mieszczą się podnoszone przez skarżących kwestie dotyczące tego, że przepis art. 278 p.p.s.a. nie miał swego odpowiednika w ustawie o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i jego uwzględnienie pozbawiłoby stronę możliwości skorzystania z prawa wynikającego z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz tego, że pozbawienie strony możności działania wynikało z niemożliwości zaskarżenia wyroku NSA OZ w Białymstoku. Sąd wskazał również, że art. 190 ust. 4 Konstytucji RP znajduje odzwierciedlenie w przywołanym art. 272 p.p.s.a., jednakże także w przypadku tej przesłanki wznowienia postępowania, znajduje zastosowanie ograniczenie dopuszczalności wznowienia postępowania przewidziane w art. 278 p.p.s.a. (istniało ono również na gruncie ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym). Tym samym, brak możliwości zaskarżenia wyroku w trybie instancyjnym na gruncie ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym nie może być oceniony jako "pozbawienie strony możności działania". Sąd podniósł także, że brak możliwości zaskarżenia wyroku wydanego w dniu 18 czerwca 2002 r. na podstawie ww. ustawy (poza rewizją nadzwyczajną), pozostaje bez związku z rozważaną w sprawie kwestią wznowienia postępowania sądowego po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się tego orzeczenia ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2013 r. W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia skarżący zarzucili naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 281 p.p.s.a. w zw. z art. 278 p.p.s.a. – przez odrzucenie skarg o wznowienie postępowania ze względu na ich niedopuszczalność, tj. wniesienie po upływie terminu określonego w art. 278 p.p.s.a. w sytuacji, gdy postępowanie zakończone prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego OZ w Białymstoku z dnia 18 czerwca 2002 r., sygn. akt SA/Bk 905/01; 906/01 podlega wznowieniu. W konsekwencji oznacza to błędne zastosowanie przez Sąd art. 281 p.p.p.a. w sytuacji, gdy istnieje ustawowa podstawa wznowienia; 2. art. 278 p.p.s.a. w związku z art. 272 § 1 i § 2 p.p.s.a. oraz art. 271 pkt 2 p.p.s.a. – przez przyjęcie, że przepis ten w zakresie pozbawienia przez stronę możliwości działania, które nie powoduje przedawniania żądania wznowienia postępowania, nie odnosi się do sytuacji, w której znalazła się skarżąca; 3. art. 278 p.p.s.a. w związku z art. 272 § 1 p.p.s.a. oraz art. 190 ust. 4 Konstytucji RP – przez pozbawienie strony skarżącej, wskutek błędnego zastosowania art. 278 p.p.s.a., prawa podmiotowego do wznowienia postępowania w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisu aktu normatywnego, na podstawie którego został wydany wyrok w sprawie. Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku oraz o zasądzenie na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw, zatem podlega oddaleniu. Na podstawie art. 278 p.p.s.a. po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możliwości działania lub nie była należycie reprezentowana. Termin przewidziany w wyżej wymienionym przepisie jest terminem materialnym i nie podlega przywróceniu. Biegnie niezależnie od terminów wniesienia skargi o wznowienie postępowania przewidzianych w art. 272 § 2 i art. 277 p.p.s.a. Skarga o wznowienie postępowania wniesiona z zachowaniem terminów określonych w art. 272 § 2 i 3 lub art. 277 p.p.s.a, ale po upływie terminu przewidzianego w art. 278 p.p.s.a., będzie podlegała odrzuceniu, bez konieczności badania merytorycznej zasadności wskazanych w niej podstaw. W rozpoznawanej sprawie pięcioletni okres, o jakim mowa w art. 278 p.p.s.a., od uprawomocnienia się wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego o sygn. akt SA/Bk 905/01, 906/01 z dnia 18 czerwca 2002 r. upłynął – mając na uwadze art. 57 ust. 1 obowiązującej wówczas ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym - w dniu 18 czerwca 2007 r. Należy przy tym wskazać, że błędnie wskazał Sąd pierwszej instancji, że termin ów upłynął 18 września 2007 r. - okoliczność ta pozostaje przy tym bez wpływu na wynik sprawy. Przyjąć zatem należy, że skarżący wnieśli skargę o wznowienie po upływie ww. terminu. Analizowana skarga o wznowienie postępowania została wniesiona bowiem do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku w dniu 26 listopada 2013 r. Termin przewidziany w art. 278 p.p.s.a. nie obowiązuje, jeżeli podstawą wznowienia postępowania jest pozbawienie strony możności działania lub brak należytej reprezentacji. Ponieważ w rozpoznawanym przypadku nie zachodzi żadna z przesłanek wymienionych w art. 278 p.p.s.a. umożliwiająca wznowienie postępowania po upływie terminu wskazanego w tym przepisie, to należy stwierdzić, że wznowienie postępowania nie jest możliwe. Wskazać również trzeba, że wiążąc art. 271 pkt 2 p.p.s.a z treścią art. 278 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w przedmiotowej sprawie strona nie była pozbawiona możności działania. Nie można przy tym uznać, że strona jest pozbawiona możności działania w sytuacji, gdy wyrok Trybunału Konstytucyjnego orzekający o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją zostaje wydany po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, w związku z którym żąda się wznowienia postępowania (art. 278 p.p.s.a.). Należy nadmienić, iż uzasadniając spełnienie jednej z przesłanek art. 278 p.p.s.a (pozbawienie możności działania), skarżący podnoszą zarzuty merytoryczne dotyczące zaskarżonego wyroku i mające przemawiać za jego uchyleniem, co nie stanowi przedmiotu niniejszego postępowania i byłoby przedmiotem badania, w razie pozytywnego spełnienia przesłanek z art. 280 § 1 p.p.s.a. Brak przy tym argumentów, które miałyby wskazać, że katalog czynności procesowych, które strona mogła podejmować w związku z przedmiotową sprawą, został w jakikolwiek sposób ograniczony (stąd bezzasadne są zarzuty związane z regulacją ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym). Twierdzenie to koresponduje ze spostrzeżeniem Sądu pierwszej instancji, że skarżący brali aktywny udział w poprzednim etapie postępowania. W kontekście czynionych zarzutów względem naruszenia norm konstytucyjnych podzielić należy pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 lutego 2014 r. (sygn. akt II FSK 3786/13, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl), zgodnie z którym ustawodawca w treści art. 278 p.p.s.a. przewidział graniczny termin, w którym można wystąpić o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego. Od powyższego terminu prawodawca przewidział dwa wyjątki, które w rozpatrywanej sprawie nie zaistniały. Instytucja wznowienia postępowania pozwala na podważenie prawomocnego orzeczenia, stąd też przyczyny usprawiedliwiające jej zastosowanie muszą mieć charakter wyjątkowy oraz odpowiednio dużą wagę. Skarga o wznowienie postępowania jest dopuszczalna w określonych przez prawo procesowe terminach i ze względu na to, że służy wyłącznie od prawomocnego orzeczenia, tych unormowań nie można w żadnej mierze interpretować w sposób rozszerzający. Termin określony w art. 278 p.p.s.a. ma charakter bezwzględny i rozpoczyna bieg w chwili uprawomocnienia się orzeczenia, przeciwko któremu skierowana jest skarga o wznowienie postępowania. Zasadniczą funkcją terminu oznaczonego w art. 278 p.p.s.a. jest ustanowienie bezwzględnej granicy czasowej, po upływie której skarga o wznowienie nie może być skutecznie wniesiona. Jego brak z uwagi na sposób określenia terminu początkowego skutkowałby tym, że stan niepewności, co do możliwości podważenia prawomocnego orzeczenia mógłby trwać ad infinitum. Wskazać należy także na zapewnienie pewności obrotu prawnego, której mają służyć przepisy proceduralne. Chodzi bowiem także o zagwarantowanie wszystkim podmiotom stosunków prawnych niezbędnej stabilizacji. Zasada ograniczonej w czasie kontroli w trybie nadzwyczajnym orzeczenia sądu administracyjnego, cieszącego się walorem prawomocności z uwagi na postanowienia art. 170 p.p.s.a., służy ochronie ogólnego porządku prawnego i chroni przed wielokrotnym rozstrzyganiem tych samych spraw. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.