I OZ 903/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 24 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 września 2014 r. sygn. akt II SAB/Ol 67/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S.P. na bezczynność Wojskowego Koła Łowieckiego [...] w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia oddalić zażalenie. S.P. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na bezczynność Wojskowego Koła Łowieckiego [...] w przedmiocie dostępu do informacji publicznej. W uzasadnieniu wniosku podał, że nie posiada wystarczających dochodów na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku w utrzymaniu i niezbędnych kosztach leczenia. Wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, jednak pozostają w rozdzielności majątkowej. Oświadczył, iż nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Otrzymuje rentę w kwocie 424,14 zł netto i wynagrodzenie za pracę w kwocie 200,37 zł netto, zaś dochód żony stanowi emerytura w kwocie 808,93 zł netto. W odpowiedzi na wezwanie Sądu z dnia 9 lipca 2014 r. skarżący przedłożył wyciąg bankowy za okres 2 miesięcy. Zaznaczył, że konto bankowe służy do spłacania zadłużenia na karcie kredytowej, które wynosi [...] zł. Oświadczył, że żona nie posiada rachunku bankowego. Ponadto przedstawił kopie pokwitowań pocztowych wypłacanej mu renty w kwocie 424,14 zł (1.819,80 zł brutto) oraz emerytury żony w kwocie 808,93 zł netto (943,88 zł brutto). Wskazał, że koszty leczenia nie są stałe, a jednorazowe uiszczenie wpisów w innych sprawach sądowych wynikało z zaciągniętego kredytu. Dodał, że zamieszkuje wraz z żoną w lokalu przy ul. [...], należącym do zatrudniającej go Spółki, która ustanowiła na rzecz skarżącego dożywotnią służebność mieszkania i ponosi koszty zamieszkiwania w zamian za zarządzanie przez skarżącego kompleksem zabudowań. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie postanowieniem z dnia 24 lipca 2014 r. sygn. akt II SAB/Ol 67/14 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 9 września 2014 r. sygn. akt II SAB/Ol 67/14 odmówił S.P. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że ocena sytuacji majątkowej osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, w tym jej możliwości płatniczych, ma być obiektywna, czemu służy swobodna ocena dowodów, uwzględniająca doświadczenie życiowe oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący w niniejszej sprawie nie wykazał okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wbrew przekonaniu strony, umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej między skarżącym a jego żoną nie ma znaczenia przy ocenie możliwości ponoszenia kosztów postępowania, bowiem rozdzielność ta nie zwalnia z pomocy finansowej między małżonkami. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, znajduje umocowanie prawne w art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), zaś w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych obowiązek ten rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego i to niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego. Przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego nie można zatem pominąć sytuacji materialnej jego żony, z którą wspólnie mieszka. Sąd wskazał, że wysokość stałych miesięcznych dochodów skarżącego i jego żony wynosi łącznie ok. 2.833 zł netto (renta skarżącego: 424,14 zł, wynagrodzenie za pracę skarżącego: ok. 200 zł, emerytura jego żony: 808,93 zł, alimenty żony: 1.400 zł). Stałe miesięczne dochody we wskazanej wysokości umożliwiają niewątpliwie poczynienie oszczędności, które mogłyby być przeznaczone – bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego żony – na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi w kwocie 100 zł, szczególnie, że budżet domowy skarżącego i jego żony nie jest obciążony wydatkami związanymi z opłatami mieszkaniowymi, zaś dzięki pomocy syna skarżący i jego żona – co wynika z akt sprawy – są również w stanie zdobyć środki pieniężne na nagłe wydatki o ponadprzeciętnej wysokości (np. wydatki na leki). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wprawdzie skarżący prowadzi obecnie kilka spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie, lecz w świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, strona, wszczynając wiele postępowań sądowych powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie, w szczególności, gdy wnoszone przez nią skargi (związane z dostępem do informacji publicznej) nie dotyczą bezpośrednio jej interesu prawnego. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest bowiem ponoszenie kosztów postępowania przez strony, a przerzucenie tych kosztów na społeczeństwo jest możliwe tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach (np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2009 r. sygn. akt I OZ 304/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Decydując się na prowadzenie postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien był liczyć się z kosztami takiego postępowania i poprzez własne działanie zapewnić sobie niezbędne środki na ten cel. Skoro środków tych nie zapewnił i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy mu przyznać. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 maja 2013 r. sygn. akt II OZ 383/13). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie podkreślił ponadto, iż fakt, że skarżącemu w sprawach prowadzonych przed innymi sądami administracyjnymi przyznawane było prawo pomocy, nie oznacza, że musi być ono automatycznie przyznane również w niniejszej sprawie. Każda sprawa wniesiona do sądu jest bowiem sprawą indywidualną i w oparciu o jej aktualny stan podlega odrębnemu rozpoznaniu. Powyższe postanowienie z dnia 9 września 2014 r. stało się przedmiotem zażalenia S.P. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził on swoje niezadowolenie z zajętego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela rozważania Sądu pierwszej instancji odnośnie braku znaczenia dla niniejszej sprawy faktu pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej ze swoją żoną. W orzecznictwie ugruntowany jest bowiem pogląd, że rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku wzajemnej pomocy. W świetle tego przepisu małżonkowie są zobowiązani m.in. właśnie do wzajemnej pomocy. Obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Zauważyć należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, wyłącznie do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem jedynie kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt I FZ 11/04, publ. www.cbois.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego oraz załączonych przez niego dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego i jego żonę nie dają bowiem podstaw do uznania, iż skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż powinien on zostać zwolniony od obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Dochody uzyskiwane przez skarżącego i jego żonę są bowiem na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w kwocie 100 zł. Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, iż w innych sprawach jego wnioski o przyznanie prawa pomocy były rozpatrywane pozytywnie, wskazać należy, że w każdej sprawie sąd odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy i nie jest on związany orzeczeniami innych sądów w tym zakresie. W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.