II OZ 1028/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 2 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 września 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1000/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. S. i A. S. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] 2014 r. znak [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia: oddalić zażalenie. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął wniosek T. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 lipca 2014 r. odmówiono T. S. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł sprzeciw. Postanowieniem z dnia 1 września 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1000/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił T. S. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd wskazał, że z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Wnioskodawca wskazał posiadanie następującego majątku: nieruchomość rolna o pow. 17,63 ha, dom o powierzchni 300 m2, żona wnioskodawcy posiada dom o pow. 100 m2. W złożonym wniosku wnioskodawca oświadczył, iż utrzymuje się wraz z żoną z dochodów w łącznej wysokości 1736 zł netto miesięcznie, na które składa się renta wnioskodawcy oraz środki otrzymywane przez jego żonę z ARiMR. Wniosek ten został uzupełniony wyjaśnieniami złożonymi na wezwanie, z których wynika, że wnioskodawca i jego żona nie uzyskują żadnych innych dochodów, nie prowadzą działalności gospodarczej, nie uzyskują żadnych dochodów z posiadanych domów ani z gospodarstwa rolnego, nie uzyskują też dochodów np. z tytułu dzierżawy nieruchomości rolnej. Jednocześnie skarżący oświadczył, że wysokość miesięcznych wydatków przekracza 2000 zł. W sprzeciwie wnioskodawca wskazał, ze wszystkie podane dane są rzetelne i wiarygodne. Uzasadniając przyczyny odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy Sąd podniósł, że brak jest uzasadnienia dla przyznania T. S. prawa pomocy, ponieważ nie wykazał on, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Sąd uznał, że posiada on środki na opłacenie kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że na ocenę, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. W rodzinie wnioskodawcy wspólny dochód to 1736 zł, który nie podlega egzekucji sądowej czy administracyjnej i jako dochód wolny od jakichkolwiek zajęć jest dostępny w pełnej wysokości. Strona posiada nadto ponad 17 hektarowe gospodarstwo rolne, dwa domy o wielkości 300 m2 i 100 m2. Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym. Wnioskodawca zaznaczył wprawdzie, że nie uzyskuje z gospodarstwa rolnego dochodów (poza dopłatami z ARiMR), nawet jednak w tej sytuacji, nie jest zasadnym przychylenie się do wniosku strony, gdyż brak jest przeszkody do poszukiwania przez wnioskodawcę lub jego małżonkę innych źródeł zarobkowania.. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Także strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Gospodarstwem rolnym można rozporządzać w sposób przynoszący dochody, np. wykorzystywać w produkcji rolnej, jak również wydzierżawić, czy obciążyć. Wnioskodawcza nie wykorzystał wszystkich możliwości uzyskania dodatkowych dochodów np. z tytułu najmu domu lub poszczególnych pokoi. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy, zdaniem Sądu, ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny ale i do prowadzenia spraw sądowych. Sąd podkreślił, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych byłoby usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść jakichkolwiek opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie z przyczyn od siebie niezależnych, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej taka sytuacja nie ma miejsca. Skarżący uzyskuje stały dochód miesięczny, jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 17 ha i dwu domów. W tej sytuacji trudno mówić, by wnioskodawca i jego rodzina należeli do osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe, a w związku z tym pozyskanie przez skarżącego środków na pokrycie kosztów sądowych jest obiektywnie możliwe. Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie własnym staraniem ponieść kosztów postępowania w sprawie. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków strona przewidując realizację swoich praw przed sądem, winna uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenia spraw sądowych. Zażaleniem T. S. zaskarżył postanowienie z 1 września 2014 r. W zażaleniu skarżący wskazał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy i wyjaśnienia zawarte w sprzeciwie na postanowienie z dnia 30 lipca 2014 r. rzetelnie i wiarygodnie przedstawiają jego sytuację majątkową. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 ppsa osobie fizycznej może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania (art. 199 ppsa). Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Należy podkreślić także, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 ppsa wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy a rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym i prawidłowo doszedł do przekonania, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Niewątpliwie miesięczny dochód osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącego nie jest znaczny. Skarżący wskazał jednak, że wraz z żoną posiada dom o pow. 100 m², drugi dom o pow. 300 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 17,63 ha. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie z: 20.10.2004 r., FZ 454/04). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 11.5.2012 r., II FZ 390/12; 10.3.2011 r., I OZ 144/11). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30.8.2005 r., I OZ 835/05), a w przypadku skarżącego pożytki te mogą być znacznych rozmiarów. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18.2.2010 r. I OZ 110/10, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 12.7.2012 r., I SA/Sz 428/12). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 20.10.2004 r., FZ 454/04; 17.10.2007 r., II OZ 1022/07; 18.2.2010r., I OZ 110/10; 26.9.2012 r., I OZ 704/12). Wnioskodawca, decydując się na wszczęcie sprawy sądowej, winien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i przez swe działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych sobie nie zapewnił i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy mu przyznać. Mając powyższe okoliczności na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu zarzucić błędu - słusznie bowiem Sąd ten uznał, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. W przypadku uwzględnienia skargi skarżącemu będzie przysługiwał od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, oddalił zażalenie.