II OZ 1012/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 2 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 września 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1000/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. S. i A. S. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] 2014 r. znak [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia oddalić zażalenie Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął wniosek A. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych). Postanowieniem z dnia 30 lipca 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1000/14, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił A. S. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw. Postanowieniem z dnia 1 września 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1000/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A. S. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd wskazał, że z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem. Wnioskodawczyni wskazała posiadanie następującego majątku: nieruchomości rolnej o pow. 17,63 ha; domu o powierzchni 100 m2; mąż wnioskodawczyni posiada dom o pow. 300 m2. We wniosku wnioskodawczyni oświadczyła, że utrzymuje się wraz z mężem z dochodów w łącznej wysokości 1751,10 zł netto miesięcznie, na które składają się środki otrzymywane z ARiMR i renta męża. Wniosek ten uzupełniono wyjaśnieniami złożonymi na wezwanie, z których wynika, że wnioskodawczyni i jej mąż nie uzyskują żadnych innych dochodów, nie prowadzą działalności gospodarczej, nie uzyskują żadnych dochodów z posiadanych domów ani z gospodarstwa rolnego, nie uzyskują też dochodów np. z tytułu dzierżawy nieruchomości rolnej. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że wysokość miesięcznych wydatków przekracza 2000 zł. W sprzeciwie wnioskodawczyni oświadczyła, że wszystkie podane dane są rzetelne i wiarygodne. Uzasadniając przyczyny odmowy przyznania skarżącej prawa pomocy Sąd podniósł, że brak jest uzasadnienia dla przyznania A. S. prawa pomocy, ponieważ nie wykazała ona, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Sąd uznał, że ma ona środki na opłacenie kosztów sądowych. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że na ocenę, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. W rodzinie wnioskodawczyni wspólny dochód to 1751 zł, który nie podlega egzekucji sądowej czy administracyjnej i jako dochód wolny od jakichkolwiek zajęć jest dostępny w pełnej wysokości. Strona ma ponad 17 hektarowe gospodarstwo rolne, dwa domy o wielkości 300 m2 i 100 m2. Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym. Wnioskodawczyni zaznaczyła wprawdzie, że nie uzyskuje z gospodarstwa rolnego dochodów (poza dopłatami z ARiMR), nawet jednak w tej sytuacji, nie jest zasadnym przychylenie się do wniosku strony, gdyż brak jest przeszkody do poszukiwania przez wnioskodawczynię lub jej małżonka innych źródeł zarobkowania. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Także strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Gospodarstwem rolnym można rozporządzać w sposób przynoszący dochody, np. wykorzystywać w produkcji rolnej, wydzierżawić, czy obciążyć. Wnioskodawczyni nie wykorzystała wszystkich możliwości uzyskania dodatkowych dochodów np. z tytułu najmu domu lub poszczególnych pokoi. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy, zdaniem Sądu, ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny ale i do prowadzenia spraw sądowych. Sąd podkreślił, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych byłoby usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść jakichkolwiek opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie z przyczyn od siebie niezależnych, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej taka sytuacja nie ma miejsca. Skarżąca uzyskuje stały dochód miesięczny, jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 17 ha i dwu domów. W tej sytuacji trudno mówić, by wnioskodawczyni i jej rodzina należeli do osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe, a w związku z tym pozyskanie przez skarżącą środków na pokrycie kosztów sądowych jest obiektywnie możliwe. Sąd uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie własnym staraniem ponieść kosztów postępowania w sprawie. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków strona przewidując realizację swych praw przed sądem, winna uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenia spraw sądowych. Zażaleniem A. S. zaskarżyła postanowienie z 1 września 2014 r. W zażaleniu skarżąca wskazała, że wniosek o przyznanie prawa pomocy i wyjaśnienia zawarte w sprzeciwie od postanowienia z 30 lipca 2014 r. rzetelnie i wiarygodnie przedstawiają sytuację majątkową jej i jej męża. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 ppsa osobie fizycznej może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swych praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania (art. 199 ppsa). Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 ppsa wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy a rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym i prawidłowo doszedł do przekonania, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Niewątpliwie miesięczny dochód osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącej nie jest znaczny. Skarżąca wskazała jednak, że wraz z mężem posiada dom o pow. 100 m², drugi dom o pow. 300 m2 i nieruchomość rolną o pow. 17,63 ha. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie z 20.10.2004 r., FZ 454/04). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 11.5.2012 r., II FZ 390/12; 10.3.2011 r., I OZ 144/11). Z tego względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów, zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30.8.2005 r., I OZ 835/05), a w przypadku skarżącej pożytki te mogą być znacznych rozmiarów. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18.2.2010 r., I OZ 110/10; postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 12.7.2012 r., I SA/Sz 428/12). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20.10.2004 r., FZ 454/04; 17.10.2007 r., II OZ 1022/07; 18.2.2010 r., I OZ 110/10; 26.9.2012 r., I OZ 704/12). Wnioskodawczyni, decydując się na wszczęcie sprawy sądowej, winna liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i przez swe działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych sobie nie zapewniła i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy jej przyznać. Mając powyższe okoliczności na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu zarzucić błędu - słusznie bowiem Sąd ten uznał, że skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia jej prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie. W przypadku uwzględnienia skargi skarżącej będzie przysługiwał od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, oddalił zażalenie.