II FZ 954/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. R. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 września 2015 r., sygn. akt I SA/Po 318/14 w sprawie ze skargi G. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 28 września 2015 r., sygn. akt I SA/Po 318/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił G. R. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 13 stycznia 2015 r. wydanego w związku z treścią postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2014 r., o sygnaturze II FZ 1949/14 doręczono skarżącej odpis prawomocnego zarządzenia z dnia 10 kwietnia 2014 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Skarżąca pismem z dnia 8 lutego 2015 r. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. Natomiast w dniu 12 marca 2015 r. przedłożyła sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podała, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż przedmiot zaskarżenia wynosi 62,- zł, natomiast wpis od skargi 100,- zł. Skarżąca oświadczyła, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnych, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Wnioskodawczyni podała, że posiada samochód osobowy marki Opel Corsa, rok prod. 2004, o wartości 7.500,- zł, a z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód brutto w wysokości 1.800 zł. Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku oświadczyła, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z małżonkiem, a zatem wszystkie koszty, t.j. czynsz, ogrzewanie, opłaty za wodę, prąd, telefon komórkowy, abonament RTV, zakup lekarstw, wyżywienie pokrywa z jedynego źródła dochodu, tj. wynagrodzenia za pracę, które wynosi 1.349,- zł. Skarżąca podała, że powyższa kwota nie starcza na pokrycie wszystkich zobowiązań. Oświadczyła, że nie posiada udziałów w spółkach. Podała, że z uwagi na rozdzielność majątkową nie posiada informacji o stanie majątkowym męża. Wskazała tylko, że mąż nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Oświadczyła, że ona nie posiada nieruchomości i wyjaśniła, że mieszka na działce będącej własnością Urzędu Miasta i Gminy S., działkę dzierżawi, działka ma powierzchnię 400 m2, natomiast dom 50 m2. Nie posiada też środków pieniężnych z tytułu sprzedaży mieszkania. Do wniosku załączyła kserokopie: umowy o pracę z dnia 31 grudnia 2014 r., informacji o wysokości wynagrodzenia za styczeń i luty 2015 r., umowy majątkowej z dnia 8 sierpnia 2011 r. ustanawiającej rozdzielność majątkową, umowy częściowego podziału majątku z dnia 8 sierpnia 2011 r., potwierdzeń wypłat gotówki z bankomatu. Następnie skarżąca pismem z dnia 27 maja 2015 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W odpowiedzi na wezwania do wniesienia wniosku na urzędowym formularzu podała, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. i powtórzyła dotychczasową argumentację. Na wezwanie z dnia 30 czerwca 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca oświadczyła, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Wyjaśniła, że pozostaje w związku małżeńskim, jednakże nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z małżonkiem. W jej małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa małżeńska. W związku z powyższym, jak wyjaśniła, nie dysponuje odpisem zeznania rocznego podatkowego męża, nie posiada również wiedzy dotyczącej majątku i dochodów męża. Postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy, z uzasadnieniem, że nie wykazała przesłanek do przyznania prawa pomocy. Na postanowienie to skarżąca wniosła sprzeciw. W uzasadnieniu zaskarżanego postanowienia Sąd przytaczając treść art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej: P.p.s.a.) wskazał, że o tym, czy skarżącej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, a więc czy skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, rozstrzygnął już Wojewódzki Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 9 października 2014 r., które zostało utrzymane w mocy postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2014 r. sygn. akt II FZ 1949/14. W postanowieniu tym uznano, że skarżąca nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skoro, postanowienie w sprawie prawa pomocy należy do postanowień niekończących postępowania w sprawie, to Sąd uznał, że zbadać należało, czy stosownie do art. 165 P.p.s.a. nastąpiła, od czasu wydania postanowienia z dnia 9 października 2014 r., zmiana okoliczności sprawy, która mogłaby spowodować jego uchylenie lub zmianę. Sąd uznał, że nie nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca zmianę stanowiska wyrażonego w tym postanowieniu. Skarżąca nadal nie przedstawiła wszystkich wymaganych oświadczeń i dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego, a tym samym nie wykazała, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca przedstawiła tylko informacje i dokumenty mogące świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że została o nie wezwana. I tak, mimo wezwania - nie przedłożyła wyciągu z rachunku bankowego, przedłożyła jedynie potwierdzenia wypłat gotówki z bankomatu. W dalszym ciągu nie podała też jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jej męża. Podkreślono, że pozostawanie skarżącej w związku małżeńskim wiąże się z wzajemną pomocą i obowiązkiem alimentacyjnym. Złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata lub radcy prawnego stanowi natomiast powtórzenie argumentacji, jaką zawierały wcześniej składne przez skarżącą wnioski o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W związku z powyższym w ocenie Sądu, nadal niemożliwe było ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wskazała, że wypełniła wymagania formalne oraz uzupełniła wezwanie Sądu o wymagane dokumenty. W związku z tym uważa, że dopełniła ustawowej wymagalności nieposiadania środków finansowych pozwalających na opłacenie kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. W świetle art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, co wynika z przytoczonego wyżej art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące między innymi dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a także o stanie rodzinnym. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć zatem miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na pokrycie tych kosztów jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Na wstępie należy wskazać, że Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia błędnie odniósł się w swoich rozważaniach do art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Stwierdzić należy, że Sąd nie miał podstaw, by analizowany wniosek strony oceniać z perspektywy tego przepisu w sytuacji, gdy inny był zakres tego wniosku (por postanowienie NSA z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 539/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do treści art. 245 § 3 P.p.s.a. wniosek o zwolnienie od opłat sądowych w całości stanowi wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, który to jest oceniany przez pryzmat innych przesłanek niż wniosek w zakresie całkowitym. Przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określone są w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. i na ich podstawie orzekał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie o sygn. akt II FZ 1949/15, w której odmówiono skarżącej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie sprawy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości nie mógł być potraktowany jako wniosek o zmianę dotychczasowego postanowienia w trybie art. 165 P.p.s.a., bowiem inny był zakres żądania strony oraz przepisy mające w tym wypadku zastosowanie. Niemniej jednak należy uznać, że Sąd pierwszej instancji w uzasadniając rozstrzygnięcie w sposób wyczerpujący i prawidłowy wywiódł, że obraz rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącej nie był pełny, zaś przedstawione dane i prezentowane twierdzenia nie uzasadniały stanowiska jakoby zgromadzenie środków na poniesienie kosztów postępowania było obiektywnie niemożliwe. Przede wszystkim należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji o braku danych dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej małżonka skarżącej. W odniesieniu do męża skarżąca wyjaśniła jedynie, że z uwagi na pozostawanie w ustroju rozdzielności majątkowej nie dysponuje odpisem zeznania rocznego podatkowego męża, nie posiada także wiedzy dotyczącej majątku i dochodów męża. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: K.r.o.) - por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320. Stąd też, również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb założonej przez nich rodziny, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Skarżąca w żaden sposób nie uprawdopodobniła niemożności uzyskania dokumentów wykazujących sytuację majątkową małżonka czy też, że starała się o ich pozyskanie od niego. Ponadto skarżąca nie przedstawiła wszystkich wymaganych oświadczeń i dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego, a tym samym nie wykazała, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca przedstawiła tylko informacje i dokumenty mogące świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że została o nie wezwana. W świetle przedstawionego stanu faktycznego i prawnego Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji zawarte w zaskarżonym postanowieniu, że przedstawione przez skarżącą dane nie odzwierciedlały w sposób kompleksowy jej kondycji finansowej. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a.