II FZ 84/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. [...] sp. z o.o. z siedzibą w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 października 2014 r. sygn. akt I SA/Lu 522/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi W. [...] sp. z o.o. z siedzibą w B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 23 kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 23 października 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, w sprawie o sygn. akt I SA/Lu 522/14, odmówił W. [...] sp. z o.o. z siedzibą w B. – nazywanej dalej "Spółką", przyznania prawa pomocy. We wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych Spółka wskazała, że złożyła skargi na 35 postanowień o umorzeniu postępowań zażaleniowych. Tym samy, chociaż wpis od skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z 23 kwietnia 2014 r. wynosi tylko 100 zł, łączna kwota potrzebna na pokrycie kosztów sądowych wynosi 3.500 zł. Przedstawiając swoją sytuację Spółka wskazała, że w 2012 r. poniosła stratę w wysokości 163.000 zł, jej kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, wartość środków trwałych 0 zł, natomiast na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku saldo jej rachunku bankowego było ujemne i wynosiło minus 98,09 zł. Spółka wyjaśniła, że z uwagi na złą sytuację na rynku i wstrzymanie przez organ podatkowy zwrotu podatku VAT, zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, nie zatrudnia żadnych pracowników, jej jedynym majątkiem jest komputer z drukarką i notebook. Z uwagi na brak środków sąd rejonowy postanowieniem z 9 maja 2013 r. oddalił wniosek Spółki o ogłoszenie upadłości. W ocenie sądu pierwszej instancji, Spółka nie uprawdopodobniła wystąpienia przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". Sąd wyjaśnił, że Spółka, jako osoba prawna prowadząca działalność gospodarcza, powinna była zabezpieczyć wcześniej środki na ewentualne koszty postępowań sądowych. Ponadto Spółka nie wykazała, że podjęła wszelkie niezbędne działania w celu zdobycia funduszy na pokrycie wydatków – na przykład zobowiązania udziałowców do dokonania dopłaty. Sąd pierwszej instancji zwrócił także uwagę, że postanowieniem z 14 października 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny, w sprawie o sygn. akt I FZ 377/14, rozważał już kwestię przyznania Spółce prawa pomocy. W postanowieniu tym wskazano, że skoro postępowanie kontrolne wobec Spółki rozpoczęto w maju 2011 r., od tego czasu powinna była się ona liczyć z ewentualnym sporem o rozliczenie podatku VAT. W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka podniosła zarzut naruszenia art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 260 tej ustawy, poprzez dokonanie błędnej oceny sytuacji finansowej i majątkowej Spółki oraz nieuprawnione przyjęcie, że Spółka nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania i nie jest w stanie zgromadzić środków pieniężnych do prowadzenia procesu. Ponadto Spółka wskazała na naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 166 tej ustawy, poprzez nieustosunkowanie się przez sąd pierwszej instancji do wszystkich zarzutów podniesionych w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie okazało się niezasadne, dlatego podlega oddaleniu. Przede wszystkim na wstępie należy zwróci uwagę, że kwestia zdolności Spółki do poniesienia kosztów postępowania sądowego była już przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 14 października 2014 r. (sygn. akt I FZ 377/14) Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że biorąc pod uwagę przebieg sprawy Spółka nie wykazała wystąpienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Zdaniem sądu, stanowisko wyrażone we wspomnianym postanowieniu w pełni znajduje zastosowanie do niniejszej sprawy – zostało bowiem wydane w jednej ze 35 spraw, na które wskazała Spółka we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podziela wnioski i argumentację zawarte w motywach tegoż postanowienia. Oceniając zasadność przyznania skarżącej Spółce prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Ponadto należy wziąć pod uwagę nie tylko sytuację finansową Spółki na dzień złożenia wniosku, ale również we wcześniejszym okresie. Dopiero analiza przebiegu zmian sytuacji finansowej pozwala bowiem ocenić, czy trudności mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe. W odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest również np. czy mógł i powinien był gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością, albo koniecznością, dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl "CBOSA"). Pamiętać przy tym należy, że prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Tymczasem jak wynika z ustalonego przez sąd pierwszej instancji stanu faktycznego, Spółka za lata 2009 i 2010 deklarowała nadwyżki podatku naliczonego nad należnym o znacznej wysokości, co jednocześnie wprost świadczy o wysokim poziomie środków finansowych w dyspozycji skarżącej, przeznaczanych na zakupy w prowadzonej działalności gospodarczej. Rok 2012 przyniósł skarżącej przychód rzędu 1.490.000 zł. Tymczasem postępowanie kontrolne zostało wszczęte wobec skarżącej w maju 2011 r. W tej sytuacji Spółka powinna była zatem liczyć się z ewentualnością sporu z organem o rozliczenie podatku VAT, także przed sądem, a taki sądowy spór wiąże się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Ten fakt zaś skarżąca Spółka całkowicie pominęła, podkreślając, że w latach następnych ponosiła straty i w praktyce zmuszona została do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Należy także zwrócić uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2000 r., Nr. 94, poz. 1037 ze zm., dalej: K.s.h.), umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-300 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (por. postanowienie NSA z 2 grudnia 2011 r., II FZ 701/11). W świetle powyższego, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Spółka nie wykazała aby nie była w stanie zgromadzić 3500 zł koniecznych na poniesienie wszystkich opłat sądowych. Tym bardziej, biorąc pod uwagę uzyskane w latach ubiegłych przychody, nie wykazała, że nie mogła zebrać 100 zł potrzebnych do uiszczenia wpisu sądowego. Odnosząc się do drugiego z zarzutów podniesionych w zażaleniu wypada przypomnieć, że art. 141 § 4 P.p.s.a. określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, a mianowicie: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania, co do dalszego postępowania. Stanowiąc integralną część rozstrzygnięcia sądowego, uzasadnienie realizuje, więc istotne, przypisane mu funkcje, zwłaszcza zaś funkcję perswazyjną oraz funkcję kontroli trafności wydanego rozstrzygnięcia. W myśl art. 166 P.p.s.a. do postanowień stosuje się odpowiednio przepisy o wyrokach, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, że sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Pozwala bowiem poznać przesłanki podjęcia rozstrzygnięcia, prześledzić rozumowanie sądu pierwszej instancji. Pełni ono dwojaką funkcję. Z jednej strony ma charakter informacyjny względem stron postępowania sądowoadministracyjnego. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie jest niezbędne dla należytego wywiedzenia zarzutów środka zaskarżenia. Strona, chcąc merytorycznie polemizować ze stanowiskiem sądu musi poznać dokładnie argumenty przemawiające za takim rozstrzygnięciem zawartym w zaskarżonym orzeczeniu. Z drugiej strony, prawidłowe uzasadnienie umożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę zasadności przesłanek, na których oparto zaskarżone orzeczenie. Jest to niezbędne dla przeprowadzenia prawidłowej kontroli instancyjnej (por. wyrok NSA z dnia 15 września 2011 r., sygn. I FSK 1291/10). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie sąd pierwszej instancji w sposób dokładny i rzetelny wyjaśnił jakimi względami kierował się wydając zaskarżone rozstrzygnięcie, przedstawiając przy tym wykładnię art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a, którego naruszenie podniosła Spółka. Tym samym na uwzględnienie nie zasługiwał również drugi z zarzutów zażalenia. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.