I FZ 228/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia O. Sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 maja 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 1203/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia kosztów sądowych w sprawie ze skargi O. Sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 10 lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie określenia w podatku od towarów i usług wysokości zobowiązania podatkowego za styczeń 2012 r. oraz wysokości nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za I kwartał 2012 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 maja 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 1203/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącej spółce przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ponad kwotę 1.000,00 zł. Wskazując na motywy swojego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji podniósł, że aby rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy, a więc dokonać analizy zdolności płatniczych skarżącej w zestawieniu z wymaganymi kosztami sądowymi, Sąd musi mieć dostęp do pełnej informacji o jej sytuacji majątkowej, ponieważ informacja zawarta w formularzu PPPr jest często niewystarczająca do kompleksowej oceny sytuacji majątkowej strony. To wnioskodawca winien wykazać, że stan jego majątku uniemożliwia regulowanie należności sądowych, a zatem powinien wykazać, w sposób nie budzący wątpliwości, stan swojego majątku. Dodatkowo, zdaniem Sądu pierwszej instancji w sytuacji gdy wnioskodawca jest osobą prawną jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. W niniejszej sprawie skarżąca wielokrotnie miała możliwość przedstawienia dokumentacji dającej pełen obraz jej sytuacji finansowej. Jednakże skarżąca, według WSA, przedstawiała dokumentację w sposób wybiórczy, mimo dokładnego wskazania w wezwaniach kierowanych do skarżącej jakich dokumentów Sąd oczekuje. W wywiedzionym, od powyższego orzeczenia Sądu pierwszej instancji zażaleniu skarżąca – zastępowana przez radcę prawnego - wnosząc o zmianę, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zarzuciła naruszenie: - art. 106 § 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej również jako "P.p.s.a.") w zw. z art. 233 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm., dalej również jako "K.p.c."), poprzez oczywiście błędną ocenę dowodów, załączonych przy wniosku z dnia 11 lutego 2015 roku, przejawiającą sie w szczególności w zaniechaniu dokonania faktycznej analizy zarówno treści przedmiotowego wniosku, jak i dalszych wyjaśnień w sprawie - zwłaszcza zaś pominięcie przy ocenie materiału dowodowego regulacji art. 14a ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1477, ze zm., dalej również jako: "u.s.d.g" lub "ustawa o swobodzie działalności gospodarczej"), jak również art. 25 ust. 5a ustawy z dnia 15 lutego 1992 roku o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r., Nr 74, poz. 397 ze zm., dalej również jako "u.p.d.o.p.") i art. 99 ust. 7a ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm., dalej również jako: "ustawa o VAT" lub "u.p.t.u."); - art. 113 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 133 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 166 P.p.s.a., a to poprzez wydanie rozstrzygnięcia bez w istocie rozważenia wszelkich okoliczności w sprawie; - co w konsekwencji skutkuje obrazą art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie w sprawie i niezasadną odmowę uwzględnienia wniosku skarżącej. W ocenie skarżącej, procedując ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów, Sąd pierwszej instancji w istocie nie dokonał analizy materiału dowodowego w sprawie, względnie przekroczył granice swobodnej oceny dowodów, skupiając się na kwestiach wykraczających poza wniosek i irrelewantnych dla sprawy. Pełnomocnik spółki, odpowiadając na zarzut Sądu pierwszej instancji o nieprzedstawieniu dokumentów potwierdzających brak możliwości poniesienia opłaty w sprawie - w szczególności dokumentów bilansowych za lata 2013 – 2014, przypomniał, iż w związku z zawieszeniem działalności spółki w lipcu 2013 r. nie jest ona zobowiązana do sporządzania żądanych dokumentów. Ocenił także, iż Sąd pierwszej instancji pominął, że w sprawie przedstawiono dokumenty, obrazujące brak osiągania przychodów już od roku 2012. Pominął również okoliczność, wykazaną w toku sprawy, że spółka nie posiada na rachunkach bankowych środków, umożliwiających dokonanie płatności. W miejsce zaś faktycznej analizy przedstawionych przez skarżącą okoliczności Sąd, zdaniem autora zażalenia, opiera swoje rozstrzygnięcie m.in. na konstatacji, że spółka dysponowała środkami na pokrycie opłaty w innej sprawie — i ta okoliczność, w ocenie Sądu, uprawnia do postawienia tezy o celowym działaniu spółki, zmierzającym do przewlekania postępowania poprzez składanie wniosków o przyznanie prawa pomocy, a w przypadku odmowy dokonywania opłaty. Takie działanie Sądu, w ocenie skarżącej, zdaje się świadczyć o całkowitym w istocie pominięciu argumentacji spółki oraz przedkładanych dokumentów. Sąd pomija także w swoich rozważaniach kolejną istotną kwestię — w sposób oczywisty wynikającą tak z przedkładanych w toku procedowania wniosku o przyznanie prawa pomocy dokumentów rejestrowych, jak i znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji podatkowej, stanowiącej podstawę wydania kwestionowanej w sprawie decyzji, że obecni wspólnicy skarżącej (jak i jej zarząd) nie są podmiotami odpowiedzialnymi za powstanie określonego kontestowaną decyzją zobowiązania podatkowego. Ergo, osoby te nie odniosły z działań skarżącej — w tym zwłaszcza w okresie, którego dotyczy kwestionowane rozstrzygnięcie, żadnych korzyści majątkowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Hanna Knysiak - Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze, LexisNexis, Warszawa 2005, s.628). Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził, więc większe rygory, w stosunku do osób fizycznych składających taki wniosek, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy - mimo zaistnienia przesłanek ustawowych - od uznania sądów. Jak już wcześniej zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym wobec spółki postanowieniu w przedmiocie prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt I FSK 470/14, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) w przypadku spółki kapitałowej prowadzącej działalność gospodarczą ocena jej faktycznej sytuacji finansowej wymaga odniesienia się do jej dokumentacji księgowej, o której nadesłanie wezwał Sąd (np. bilans, rachunek zysków i strat za ostatni rok prowadzenia działalności). W odniesieniu do aktywów spółki pożądane jest natomiast w szczególności uzyskanie wyciągów z rachunków bankowych. W odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest ponadto np. czy mógł (i powinien był) on gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie nie budzi zatem wątpliwości, że uchylenie się strony od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, w szczególności w uzupełniającym postępowaniu, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Nie jest przy tym w niniejszym przypadku sporne, że postępowanie uzupełniające, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., nie doprowadziło do uzyskania wymaganych informacji, toteż zasadnie wniosek spółki w ww. zakresie oddalono. Nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżąca mając na uwadze, iż ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie składającym wniosek oraz fakt zaniechania przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów w dalszym ciągu nie wyjaśniła swojej sytuacji finansowej. Wobec tego prawidłowe pozostaje twierdzenie, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie był niewystarczający do wydania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia, tj. przyjęcia, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W szczególności skarżąca twierdziła, iż nie ma obowiązku sporządzania sprawozdań finansowych oraz nie posiada dokumentacji finansowej, która została zabezpieczona w postępowaniu karnoskarbowym. Co istotne wskazała, że zarząd spółki nie dysponuje niezbędnymi dokumentami pozwalającymi na sporządzenie sprawozdania finansowego (w tym bilansu oraz rachunku zysków i strat), a stan ten jest następstwem braku posiadania przez aktualny zarząd spółki jakiejkolwiek dokumentacji. W tym miejscu stwierdzić należy, że negatywne skutki zaniedbań nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla braku wywiązania się z obowiązku przedstawienia odpowiednich dokumentów, koniecznych dla prawidłowej oceny sytuacji finansowej spółki. Konsekwencją powyższego jest między innymi to, że spółka nie jest w stanie podać rzeczywistych wierzytelności, bowiem nie posiada takich danych. Zauważyć przy tym należy, że spółka nie wykazała w żaden sposób, aby podjęła działania faktyczne lub prawne mające na celu odzyskanie dokumentacji podatkowo – księgowej, która pozwoliłaby w pełny sposób określić jej sytuację finansową, w tym kwestie związane z ewentualnymi wierzytelnościami i ich wysokością. Nadto zaakcentować należy, że skoro spółka nie dysponuje pełną dokumentacją podatkowo – księgową nie wiadomo na jakiej podstawie buduje twierdzenie o własnej sytuacji finansowej. Już tylko te zastrzeżenia pozwalają uznać, że skarżąca nie wywiązała się z obowiązku rzetelnego przestawienia swojej sytuacji majątkowej celem wykazania przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określonej w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., tj. że w istocie nie ujawnia swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Ponadto, wbrew twierdzeniom autora zażalenia Sąd pierwszej instancji, podejmując rozstrzygnięcie o przyznaniu prawa pomocy wobec osoby prawnej mógł wziąć pod uwagę, jak to określono w zażaleniu "pozaprocesowe okoliczności". W tym kontekście należy powtórzyć, że stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, w stosunku do osób prawnych, ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził, więc większe rygory, w stosunku do osób fizycznych składających taki wniosek, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy - mimo zaistnienia przesłanek ustawowych - od uznania sądów. Sąd pierwszej instancji budując swoje przekonanie co do zasadności przyznania spółce prawa pomocy w granicach tego uznania zasadnie podnosił zatem, że skarżąca korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, nie wyjaśniając w jaki sposób pokrywa jego wynagrodzenie; w każdej zainicjowanej sprawie sądowo administracyjnej składa wniosek o przyznanie prawa pomocy, a sytuacji odmowy ostatecznie żądaną opłatę uiszcza (przykładowo w sprawie III SA/Wa 1841/13 uiściła kwotę 100.000 zł); nie wykazała też jaka jest przyczyna niemożności uzyskania dopłat od wspólnika i czy kwota 1000 zł, która została uiszczona na poczet wpisu w niniejszej sprawie jest granicą możliwości płatniczych wspólnika, czy tylko pokazaniem pozornej dobrej woli celem uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.