I OZ 386/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 stycznia 2015 r. sygn. akt III SA/Kr 1228/14 w przedmiocie wniosku K.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi K.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego postanawia 1) uchylić punkt 2 zaskarżonego postanowienia i przekazać sprawę w tym zakresie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania 2) oddalić zażalenie w pozostałej części. K.S. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z wnioskiem o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i nie posiada żadnego majątku, a swój dochód miesięczny określił na kwotę 529 zł. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 17 października 2014 r. sygn. akt III SA/Kr 1228/14 umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz oddalił wniosek o ustanowienie radcy prawnego. Na skutek sprzeciwu strony, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie pismem z dnia 30 grudnia 2014 r. wezwał K.S., w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, o: - udokumentowanie miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem, poprzez nadesłanie kserokopii rachunków i faktur za ostatni okres rozliczeniowy, - wyjaśnienie, czy wnioskodawca jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna (jeżeli tak to należy przedłożyć zaświadczenie z właściwego urzędu pracy o nadaniu statusu osoby bezrobotnej oraz podać, czy pobiera on zasiłek dla bezrobotnych), - nadesłanie dokumentów dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, - wyjaśnienie, czy wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, czy też prowadzi je wspólnie z innymi osobami, a jeżeli tak, to z kim i w jaki sposób dzielone są pomiędzy nimi koszty utrzymania, - przedłożenie kserokopii decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla wnioskodawcy - wyjaśnienie, czy wnioskodawca otrzymuje inną pomoc finansową aniżeli pochodzącą ze środków pomocy społecznej (jeżeli tak, to w jakiej formie i wysokości), - podanie czy wnioskodawca uzyskuje dochód z prac dorywczych lub zleconych (jeżeli tak, to w jakiej wysokości). W odpowiedzi na powyższe wezwanie K.S. nadesłał do Sądu pismo z dnia 7 stycznia 2015 r., w którym podał, że MOPS odmówił mu wydania zaświadczeń, o które zwrócił się w związku z wezwaniem Sądu. Ponadto wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, pomimo faktu, iż jego dzieci bardzo często przebywają i spożywają posiłki u niego w domu. Podkreślił, iż jego sytuacja materialna jest bardzo zła. Podał, iż z uzyskiwanych przez MOPS pieniędzy nie może pokryć miesięcznych wydatków, takich jak: czynsz (550 zł), energia elektryczna (120 zł) lekarstwa (80 – 130 zł) trzy posiłki dziennie (500 – 600 zł), środki czystości i higieny (80 – 90 zł). Wskazał, że do pisma załącza kserokopie m.in.: wyciągu z konta [...] o zadłużeniu wynoszącym [...] zł, rachunki z apteki, niewykupione recepty, wezwanie do zapłaty na rzecz spółki [...], orzeczenie o stopniu niepełnosprawności oraz pisma i decyzje MOPS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 30 stycznia 2015 r. sygn. akt III SA/Kr 1228/14 umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz oddalił wniosek o ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), obowiązek uiszczenia kosztów sądowych nie ciąży na stronie skarżącej działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W konsekwencji uznania, że strona korzysta w niniejszej sprawie z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych – co oznacza całkowite zwolnienie z obowiązku wnoszenia zarówno opłat sądowych, jak i ponoszenia wydatków – wniosek w tym zakresie należało uznać za bezprzedmiotowy i umorzyć postępowanie w tym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 2 września 2010 r., I OZ 651/10, LEX nr 741897; postanowienie NSA z dnia 20 lutego 2008 r., I OZ 74/08). Odnosząc się do wniosku o ustanowienie z urzędu radcy prawnego Sąd pierwszej instancji wskazał, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Stosownie do art. 252 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Przy czym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna – dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2006 r., II OZ 258/06). W interesie wnioskodawcy jest zatem wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., I FZ 63/05). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Sytuacja materialna wnioskodawcy stanowi jedyną podstawę faktyczną udzielenia prawa pomocy, a ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie uczynił zadość wymogom przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w sposób wystarczający do oceny sytuacji majątkowej, gdyż nie przedstawił żadnych danych o wysokości dochodów i wydatków miesięcznych, co uniemożliwia weryfikację wiarygodności jego twierdzeń. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wskazał, że K.S., pomimo wezwania do uzupełnienia złożonego wniosku poprzez udokumentowanie miesięcznych wydatków, na wezwanie to właściwie nie odpowiedział. Podał jedynie, że MOPS odmówił mu wydania wnioskowanych zaświadczeń. W związku z powyższym, zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie można rozpoznać wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, gdyż Sąd nie jest w stanie ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 21 lutego 2014 r., I OZ 118/14). Powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 stycznia 2015 r. stało się przedmiotem zażalenia K.S. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z zajętego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii oddalenia wniosku o ustanowienie radcy prawnego, stwierdzić należy, iż zażalenie w tej części zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Przyznanie przez sąd prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Należy jednak podkreślić, iż każda sprawa, choćby tego samego wnioskodawcy, powinna być potraktowana indywidualnie, bez względu na ilość zainicjowanych przez tę stronę spraw sądowych. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga bowiem oparcia się na materiale dowodowym zgromadzonym w aktach konkretnej sprawy, o czym stanowi art. 252 p.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie nie zgromadził całości materiału dowodowego, czego wyraz dał w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że K.S. "nie przedstawił żadnych danych o wysokości dochodów i wydatków miesięcznych" oraz że "podał jedynie, że MOPS odmówił mu wydania wnioskowanych zaświadczeń". Skarżący w piśmie z dnia 7 stycznia 2015 r. opisał bowiem swoją sytuację życiową oraz wskazał na konkretne miesięczne wydatki (podając określone kwoty), jakie zobowiązany jest uiszczać. Przede wszystkim jednak do pisma tego załączył szereg załączników, potwierdzających – przynajmniej w pewnym zakresie – swoją sytuację majątkową, do których Sąd pierwszej instancji w ogóle się nie odniósł i których nie ocenił. Wprawdzie pismo z dnia 7 stycznia 2015 r. wpłynęło do akt sprawy o sygn. III SA/Kr 1239/14, to jednak z prezentaty Sądu wynika, iż dołączono do niego 12 załączników, zaś do niniejszej sprawy dołączono wyłącznie odpis pisma skarżącego, bez kserokopii załączonych do niego dokumentów. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia całkowicie pominął zatem istotną część wyjaśnień skarżącego, które poparł on stosownymi dokumentami. Wprawdzie powyższe uchybienie nie świadczy o tym, iż prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu powinno być skarżącemu przyznane, jednakże powoduje, iż Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił w niniejszej sprawie całości materiału dowodowego, co mogło wpłynąć na dokonaną przez niego ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy i w konsekwencji skutkowało uchyleniem zaskarżonego postanowienia we wskazanej części. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uwzględni powyższe ustalenia i uwagi. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym postanowienia. Odnosząc się natomiast do kwestii umorzenia postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wyjaśnić należy, że stosownie do art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa ze skargi K.S. Oznacza to, że w tych sprawach nie zachodzi konieczność rozpoznawania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia tych kosztów z mocy ustawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli strona, pomimo ustawowego zwolnienia jej od kosztów sądowych, składa w tym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy, zasadnym jest umorzenie takiego postępowania, gdyż stosownie do treści art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jest ono bezprzedmiotowe. Zażalenie w tej części podlegało zatem oddaleniu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie drugim postanowienia.