I SA/Wa 3385/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Dargas(spr.) Sędzia WSA Piotr Przybysz Protokolant referent stażysta Beata Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 marca 2015 r. sprawy ze skargi J. C., W. P. i J. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [..] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2014r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2014r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny: Decyzją z dnia [...] listopada 1979r. nr [...] Naczelnik Gminy w D. na podstawie art.45 ustawy z dnia 27 października 1977r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. nr 32, poz. 140) orzekł o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego bez budynków położonego we wsi F. o łącznej powierzchni [...] ha, stanowiącego byłą własność M. B.. Po rozpatrzeniu wniosku J. C., W. P. i J. B. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2014r. nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności powyższej decyzji. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyli J. C., W. P. i J. B. podnosząc, że w dacie wydania kwestionowanej decyzji gospodarstwo rolne stanowiło współwłasność M. B. oraz spadkobierców jego zmarłej żony W. B.. Legitymację stron do działania w niniejszym postępowaniu ustalono na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] czerwca 2013r. sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po M. B.. Rozpatrując sprawę ponownie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł, że przejęcie gospodarstwa rolnego na własność Państwa na podstawie art. 45 ww ustawy było możliwe w przypadku łącznego ziszczenia się dwóch warunków. Pierwszy warunek sprowadzał się do złożenia przez rolnika wniosku dotyczącego przejęcia jego gospodarstwa. Drugi z nich można było uznać za zrealizowany, gdy alternatywnie zaistniała jedna z trzech okoliczności: brak było następców albo też następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego ewentualnie odmówił on przejęcia gospodarstwa. Minister ustalił, że zachowana dokumentacja archiwalna, którą dysponował Naczelnik Gminy w D. w dacie wydania kwestionowanej decyzji wskazuje, że właścicielem przekazanego na własność Państwa gospodarstwa rolnego był M. B.. Świadczy o tym, zdaniem organu, akt nadania z dnia [...] grudnia 1951r. nr [...] oraz zaświadczenie Państwowego Biura Notarialnego w [...] z dnia [...] czerwca 1968r. W związku z powyższym Minister uznał, że organ I instancji prawidłowo określił stan prawny nieruchomości, a w jego działaniu nie sposób dopatrzyć się rażącego naruszenia prawa czy złej woli. Minister nie zgodził się ze stanowiskiem skarżących, że w dacie wydania kwestionowanej decyzji przedmiotowe gospodarstwo rolne stanowiło współwłasność M. B. oraz spadkobierców jego zmarłej żony W. B.. Organ nadzoru stwierdził, że w zgromadzonej dokumentacji archiwalnej znajduje się wniosek z dnia 27 sierpnia 1978r., podtrzymany w protokole z dnia 26 listopada 1979r. o przejęcie przedmiotowego gospodarstwa rolnego na własność Państwa podpisany przez byłego właściciela. Minister wskazał, że art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977r. określał, że przez pojęcie "następca" należało rozumieć zstępnych, rodzeństwo i dzieci rodzeństwa rolnika, a także jego pasierbów i wychowanków, którzy mieli kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie przekroczyli 55 lat życia, nie byli inwalidami I lub II grupy. W przypadku braku takich osób, następcą mógł być spełniający te warunki współwłaściciel przekazywanego gospodarstwa rolnego. Organ nadzoru podniósł, że w protokole z dnia 19 września 1978r. M. B. wskazał, że następca odmówił przejęcia gospodarstwa. Również we wniosku o przejęcie gospodarstwa zainteresowany wskazał, że dzieci nie pomagają w uprawie ziemi, bowiem posiadają własne gospodarstwa, studiują czy też pracują zawodowo poza rolnictwem. Z powyższych ustaleń zdaniem Ministra wynika, że wobec spełnienia ustawowych przesłanek Naczelnik Gminy w D. decyzją z dnia [...] listopada 1979r. prawidłowo orzekł o przejęciu na własność Państwa przedmiotowego gospodarstwa rolnego, co w konsekwencji oznacza, ze brak jest podstaw do stwierdzenia jej nieważności z powodu wydania jej z rażącym naruszeniem prawa. Ponadto w ocenie Ministra w sprawie niniejszej nie zaistniały inne podstawy do stwierdzenia nieważności określone w pozostałych przepisach art. 156 § 1 k.p.a. Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: J. C., W. P. i J. B. podnosząc, że w dniu wydania kwestionowanej decyzji gospodarstwo rolne nie stanowiło wyłącznej własności M. B., a wspólność małżeńską majątkową. W ocenie skarżących w sposób bezprawny przejęto mienie po zmarłej żonie M. B., a ponadto nie wzięto pod uwagę, że J. B. spełniał warunki do przejęcia przedmiotowego gospodarstwa, ponieważ miał średnie wykształcenie rolnicze. Nie składał tez oświadczenia o odmowie przejęcia gospodarstwa rodziców. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za zasadną. Na wstępie podnieść należy, iż postępowanie toczące się w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest postępowaniem nadzwyczajnym i stanowi formę nadzoru. Zadaniem organu prowadzącego takie postępowanie jest zbadanie, czy kontrolowana decyzja obciążona jest wadami, o których mowa w art. 156 § 1 kpa. Należy mieć jednak przy tym na uwadze, że orzeczenia, które są ostateczne i znajdują się w obiegu prawnym podlegają domniemaniu legalności chyba, iż w sposób oczywisty i niewątpliwy domniemanie to zostanie obalone. Potwierdzeniem dla takiego sformułowania jest treść przepisu art. 16 kpa ustanawiającego zasadę trwałości decyzji. Również Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 470/08 uznał, że stwierdzenie nieważności decyzji może nastąpić wtedy, gdy zaistnieją przesłanki wymienione enumeratywnie w art. 156 § 1 kpa. Ocena istnienia tych przesłanek nie może opierać się na domniemaniach – ani na domniemaniu prawidłowości, ani na domniemaniu wadliwości decyzji. W postępowaniu o stwierdzenie nieważności niezbędne jest jednoznaczne ustalenie, czy doszło do naruszenia prawa i dokonania oceny charakteru tego naruszenia w kontekście przesłanek nieważności decyzji. Jest to bowiem postępowanie nadzwyczajne, które służy jedynie wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji dotkniętych wadami kwalifikowanymi. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził także, że niezbędne jest dokonanie stosownych ustaleń, czy doszło do naruszeń prawa, a następnie do oceny, czy naruszenie to ma charakter rażący. Bez ustalenia, opartego na stosownych dowodach, czy w ogóle doszło do naruszenia prawa, nie można dokonywać oceny charakteru tych naruszeń. Wskazać bowiem należy, iż naruszenie jakiegokolwiek przepisu, który ma zastosowanie w danej sprawie, nie oznacza samo przez się, że decyzja w sprawie została wydana z rażącym naruszeniem prawa skutkującym stwierdzeniem jej nieważności W niniejszej sprawie kontrolowana w trybie nadzorczym decyzja Naczelnika Gminy w D. z dnia [...] listopada 1979r. wydana została na podstawie art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), zgodnie z którym w razie braku następców lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmuje Państwo. Niekwestionowaną w tej sprawie przez strony postępowania okolicznością jest fakt, że z wnioskiem o przejęcie gospodarstwa rolnego nie wystąpili wszyscy jego współwłaściciele. Sporne jest natomiast, czy złożenie wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego tylko przez jednego ze współwłaścicieli i na tej podstawie wydanie decyzji o przejęciu na rzecz Państwa - stanowiło rażące naruszenie prawa. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że "rażące naruszenie prawa" w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa (wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 2565/10, LEX nr 1219119). Przy czym skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa" (wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r., sygn. akt II OSK 2525/10, LEX nr 1145613). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, iż brak wniosku pochodzącego od wszystkich współwłaścicieli gospodarstwa rolnego oznacza, że organ wydając decyzję o jego przejęciu pozbawił prawa własności osoby, które o to nie występowały. Nie sposób bowiem pominąć faktu, że zgodnie z art. 17 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U z 1976 r. Nr 7, poz. 36) Polska Rzeczpospolita Ludowa uznawała i ochraniała na podstawie obowiązujących ustaw indywidualną własność i prawo dziedziczenia ziemi, budynków i innych środków produkcji należących do chłopów, rzemieślników i chałupników. Powyższa zasada oznaczała zatem, że własność gospodarstwa rolnego była chroniona, co prawda z ustawowymi ograniczeniami - jednakże nie można uznać, iż pozbawienie jej mogło nastąpić bez wiedzy współwłaścicieli i bez ich wniosku. Bez znaczenia dla oceny rażącego naruszenia prawa przez kontrolowaną w trybie nadzorczym decyzję z 1979 r., jest zatem fakt, że organ nie posiadał wiedzy o tym, iż M. B. nie był jedynym właścicielem przejętego gospodarstwa oraz, że następstwo to zostało stwierdzone postanowieniem właściwego Sądu dopiero w 2013 r. Organ dokonując przejęcia gospodarstwa rolnego powinien był ustalić stan faktyczny sprawy, tj. fakt, że M. B. nie jest jedynym właścicielem gospodarstwa, gdyż była nim także jego zmarła w 1976 r. żona, która posiadała spadkobierców, o śmierci której zresztą M. B. wspomniał we wniosku z dnia 27 sierpnia 1978r. Nie podlega bowiem wątpliwości, iż z chwilą śmierci jednego z małżonków jego udział w gospodarstwie podlegał dziedziczeniu z chwilą jego śmierci, w tej dacie bowiem otwiera się spadek , a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Powyższe potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] czerwca 2013r. sygn. akt [...], z którego wynika, ze wchodzący w skład spadku po W. B. zmarłej w dniu [...] stycznia 1976r. udział w gospodarstwie rolnym nabyli mąż M. B. oraz dzieci: J. C., W. P. i J. B. po ¼ części każde z nich. Ponadto dodać należy, że przedmiotowe gospodarstwo wbrew ustaleniom organu nadzoru stanowiło majątek wspólny małżonków B., ponieważ zostało ono przyznane M. B. aktem nadania z [...]grudnia 1951r. na podstawie dekretu z dnia 6 września 1951r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U.R.P. nr 46, poz. 340. Związek małżeński M. B. z W. B. został zawarty w dniu [...] grudnia 1948r., a więc akt nadania został wydany w trakcie małżeństwa. Zgodnie zaś art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950r. Kodeks rodzinny (Dz.U. nr 34, poz. 308 ze zm.) przedmioty majątkowe, nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek, są wspólnym majątkiem obojga małżonków (wspólność ustawowa). Ponadto w uchwale z dnia 7 marca 1969r. Sąd Najwyższy w sprawie sygn. akt III CZP 10/69 stwierdził, że gospodarstwo rolne nadane w trakcie trwania małżeństwa na rzecz jednego z małżonków w trybie dekretu z 6 września 1946r. wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków. Wprawdzie uchwała ta dotyczyła aktu nadania w trybie dekretu z 6 września 1946r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. wolnego Miasta Gdańska, niemniej w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie można ja również odnieść do trybu nadania w niniejszej sprawie- dekret z dnia 6 września 1951r. W związku z powyższym spadkobiercy W. B.byli legitymowani do złożenia wniosku o przejecie gospodarstwa rolnego. Ustalając, że M. B. był jedynym właścicielem gospodarstwa Naczelnik Gminy w [...] rażąco naruszył zatem prawo - bowiem dokonał odjęcia prawa własności bez wniosku wszystkich właścicieli. Zaznaczyć należy, iż oczywistość tego naruszenia nie może być zaakceptowana w państwie prawa, zaś kontrolowana w trybie nadzorczym decyzja wymaga wyeliminowania z obrotu prawnego jako rażąco naruszająca prawo. Ponadto Sąd zwraca uwagę, że w uzasadnieniu ww. decyzji Naczelnik Gminy stwierdził, iż następcy nie wyrazili zgody na przejecie przedmiotowego gospodarstwa, przy czym oparł się jedynie na oświadczeniu składającego wniosek M. B., w sytuacji gdy dzieci nie składały żadnych oświadczeń w tym zakresie. W świetle art. 45 ustawy emerytalnej z dnia 27 października 1977 r. odmowa przejęcia gospodarstwa rolnego przez następcę prawnego (oświadczenie jego woli) ma zaś zasadnicze znaczenie dla wydania decyzji o przejęciu gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa, gdyż fakt odmowy przejęcia gospodarstwa czyni po pierwsze, całkowicie zbędnym dokonywanie dalszych ustaleń faktycznych tj. badania posiadania przez następcę odpowiednich kwalifikacji i oceniania, czy daje on faktyczną gwarancję prowadzenia tego gospodarstwa a po drugie, zezwala na wydanie decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego przez Skarb Państwa. Zatem także w tym zakresie orzeczenie o przejęciu gospodarstwa rolnego naruszało prawo, jednak Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prowadząc postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie dokonał w ogóle oceny tego naruszenia. Mając powyższe na uwadze organ ponownie przeanalizuje zgromadzony materiał dowodowy, biorąc pod uwagę ustalenia poczynione przez Sąd. Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.