II FZ 572/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. K. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 15 czerwca 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 54/15 w sprawie ze skargi I. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie z dnia 21 listopada 2014 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów do opinii i oszacowania wartości nieruchomości postanawia: oddalić zażalenie. II FZ 572/15 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 15 czerwca 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 54/15, w sprawie ze skargi I. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie z dnia 21 listopada 2014 r. w przedmiocie zarzutów do opisu i oszacowania wartości nieruchomości Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że skarżąca zwróciła się z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego od zażalenia. Ze złożonego przez stronę skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Strona otrzymuje emeryturę w wysokości 720 zł miesięcznie, a jej mąż emeryturę w wysokości 1.250 zł miesięcznie. Ponadto skarżąca z mężem są właścicielami gospodarstwa rolnego. Z prowadzonego gospodarstwa rolnego uzyskuje dochód, którego nie określiła. Skarżąca wskazała, że wydatki gospodarstwa domowego wynoszą 3700 zł w stosunku miesięcznym. Z akt wynika, że skarżąca jest współwłaścicielką (w udziale ½ z małżonkiem) domu jednorodzinnego o powierzchni 145 m2, gruntu rolnego o powierzchni około 30 ha, działki nr 400 o powierzchni 1,6 ha. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, że skarżąca uzyskuje stały dochód z tytułu emerytury, osiąga również dochód z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, małżonkowie zaś dysponują stałymi dochodami z tytułu emerytur w łącznej wysokości 1970 zł miesięcznie oraz uzyskują dodatkowy dochód z gospodarstwa rolnego. W związku z tym Sąd uznał, że skarżąca jest w stanie uiścić wpis od zażalenia w kwocie 100 zł. Kolejno Sąd wskazał, że majątek nieruchomy jest znaczny, a jego wartość została określona w toku postępowania egzekucyjnego w administracji przez rzeczoznawcę majątkowego na łączną kwotę około 1.870.260,00 zł, przy czym zaznaczyć należy, iż dokonane oszacowanie dotyczyło części gruntu o powierzchni około 15,7074 ha, a więc połowy nieruchomości posiadanych przez skarżącą i jej męża. Ponadto w zakresie wartości posiadanego majątku Sąd zauważył, że wnioskodawczyni zarówno w postępowaniu podatkowym, jak i w złożonej skardze, kwestionuje dokonaną przez rzeczoznawcę wycenę nieruchomości i określoną wartość nieruchomości jako zbyt niską. Nadto, jak stwierdził Sąd pierwszej instancji, w orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie przyjmuje się, że posiadanie majątku, w szczególności kilku nieruchomości, wyklucza możliwość zwolnienia z kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, kiedy te nie służą w sposób bezpośredni zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych. W zażaleniu na to postanowienie skarżąca wniosła o jego zmianę w całości, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu podniosła, że nie stać ją na opłatę wpisu sądowego w wysokości 100 zł, gdyż nie posiada wystarczającej ilości pieniędzy, a osiągane kwoty przeznaczone są na regulowanie częściowe należności z tytułu zwykłego codziennego utrzymania. Skarżąca wskazała również na zaległości przypadające na rzecz Naczelnika Urzędu Skarbowego w E. oraz z tytułu nieopłaconych podatków od nieruchomości. Skarżąca podniosła kolejno, że logicznym jest iż, gdyby posiadała wystarczającą ilość środków pieniężnych nie składałaby wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź części. Ponadto dokonane zajęcia nieruchomości nie pozwalają na ich sprzedaż, gdyż każdy potencjalny klient obawia się zakupu nieruchomości zajętej hipoteką przymusową na rzecz Skarbu Państwa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela argumentację Sądu pierwszej instancji przedstawioną w zaskarżonym postanowieniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a", przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo-administracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1756/14, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej: CBOSA). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Ze wspomnianego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że sytuacja finansowa wnioskodawczyni i jej rodziny nie przemawia za uznaniem, iż w sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Okoliczność, że małżonkowie dysponują dochodami z tytułu emerytur w łącznej wysokości 1970 zł, co istotnie nie jest kwotą wysoką, musi być rozpatrywana w kontekście dodatkowego dochodu uzyskiwanego z gospodarstwa rolnego (nieokreślonego przez stronę), względnie niewysokiej kwoty wpisu (100 zł) a także – przede wszystkim – niemałej wartości posiadanych nieruchomości, która, w odniesieniu do połowy nieruchomości posiadanych przez skarżącą i jej męża wynosi 1.870.260,00 zł. Z tak zarysowanego obrazu sytuacji majątkowej skarżącej wynika, że jej sytuacja nie tylko nie należy do najgorszych, ale także jest lepsza od przeciętnej. Odnośnie argumentacji podniesionej w zażaleniu, tj. zaległości skarżącej, wskazać trzeba, że zgodnie z przyjętym w orzecznictwie poglądem, nawet zerowy (bądź ujemny) na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy stan rachunków bankowych czy kasy, czy sam fakt obciążenia komorniczego rachunków bankowych strony nie są wystarczające dla uznania, iż strona spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (np. postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2009 r., sygn. akt I FZ 66/09, CBOSA); podobnie rozstrzygającego znaczenia nie ma sam fakt prowadzenia przeciwko stronie postępowania egzekucyjnego (postanowienie NSA z dnia 7 czerwca 2013 r., sygn. akt II FZ 379/13, CBOSA). Badaniu podlega bowiem całokształt sytuacji majątkowej, nie zaś tylko posiadane przez stronę kwoty pieniężne. Natomiast co do twierdzenia, że logicznym jest, iż gdyby skarżąca posiadała wystarczającą ilość środków pieniężnych nie składałaby wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wskazać trzeba, że mówienie o jego logiczności, tj. że jest to twierdzenie rozsądne i poprawnie rozumujące (za: Słownik Współczesny Języka Polskiego, red. B. Dunaj, Warszawa 1996, wyd. Wilga, s. 469) jest nieuprawnione. Konsekwencją takiego ujęcia byłoby uznanie, że każdy wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługuje na uwzględnienie, a tym samym, że kontrola sądowa w tym zakresie jest zbyteczna. Przyjęcie takiego poglądu naruszałoby nie tylko zakaz dokonywania wykładni per non est w szerokim jej ujęciu, ale także podważałoby ogólnie przyjętą zasadę domniemania racjonalności ustawodawcy, który ocenę zasadności wniosku o skorzystanie z prawa pomocy pozostawił sądom. Więcej, nawet gdyby uznać, że kontrola sądowa jest w tym zakresie zbędna i wystarcza stosowny wniosek strony by otrzymać prawo pomocy, wciąż brak logicznej zależności, zgodnie z którą samo złożenie takiego wniosku musi koniecznie świadczyć o tym, iż skarżąca nie posiada wystarczającej ilości środków pieniężnych. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.