II FZ 544/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 22 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A.W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 3596/14 w przedmiocie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji w sprawie ze skargi A.W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 15 września 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. wstrzymać wykonanie zaskarżonej decyzji. 1. Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2015 r., III SA/Wa 3596/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A.W. (dalej: skarżący) wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie (dalej: Dyrektor IS) z dnia 15 września 2014 r., nr [...], w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 61 § 3 i 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że skarżący wniósł skargę na ww. decyzję Dyrektora IS, w której zawarł wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Skarżący odwołał się do art. 63 § 3 p.p.s.a. i podkreślił, że nie jest w stanie uiścić całości zobowiązania podatkowego i w przypadku przeprowadzenia egzekucji mogłoby się okazać, że skutki postępowania egzekucyjnego będą miały nieodwracalny charakter. Skarżący natomiast żyje bardzo skromnie i zaspokaja jedynie swoje podstawowe potrzeby życiowe. W ocenie skarżącego wyegzekwowanie nawet niewielkiej kwoty naraża go na poniesienie nieodwracalnych skutków. Skarżący podniósł ponadto, że zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnioskując o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji nie ma obowiązku udowodnienia, iż wykonanie zaskarżonej decyzji spowoduje powstanie poważnej szkody lub nieodwracalnych skutków. Skarżący ma bowiem jedynie uprawdopodobnić powyższe okoliczności. W opinii skarżącego, biorąc pod uwagę kwotę zobowiązania podatkowego wynikającego z zaskarżonej decyzji, nie ulega wątpliwości, że w sytuacji, gdy zostanie przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, w przypadku uchylenia zaskarżonej decyzji, szkody, które poniesie skarżący będą nieodwracalne. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (Sądu pierwszej instancji): Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie stwierdził, że skarżący nie uzasadnił wnikliwie swojego wniosku. Wskazał jedynie, że nie jest w stanie uiścić całości zobowiązania podatkowego i w przypadku przeprowadzenia egzekucji skutki będą miały nieodwracalny charakter. Argumenty i okoliczności przytoczone przez skarżącego we wniosku, w powiązaniu ze znajdującymi się w aktach sprawy dokumentami obrazującymi jego sytuację majątkową, nie pozwalały na stwierdzenie, że w sprawie wystąpiły podstawy do udzielenia skarżącemu ochrony tymczasowej – wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Jak bowiem wynika z dokumentów, przesłanych przez skarżącego w związku z toczącym się w sprawie postępowaniem wpadkowym w przedmiocie prawa pomocy, nie osiąga on żadnych dochodów, nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej i jest bezrobotny. Skarżący nie posiada żadnego majątku, ani żadnych oszczędności. Utrzymuje się dzięki niewielkiej pomocy udzielanej przez rodziców i zamieszkuje jeden pokój w domu, który jest własnością jego ojca. Koszty utrzymania domu, takie jak prąd i ogrzewanie ponosi ojciec skarżącego. Sytuacja majątkowa skarżącego jest zatem bardzo zła – czego Sąd nie kwestionuje. Uwzględniając powyższe okoliczności WSA w Warszawie zauważył jednak, że skarżący nie posiada żadnego majątku, z którego mogłaby być prowadzona w sposób efektywny ewentualna egzekucja przedmiotowych zaległości podatkowych. Zdaniem Sądu pierwszej instancji nie sposób uznać zatem, że w sprawie zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia skarżącemu znacznej szkody lub spowodowania nieodwracalnych skutków – w zakresie majątkowym. Skarżący nie podniósł przy tym także żadnych konkretnych okoliczności, które wskazywałyby na wystąpienie niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków – w zakresie niemajątkowym. Dopiero podniesienie takich okoliczności - poparte odpowiednimi dokumentami lub oświadczeniami, mogłyby pozwolić Sądowi na dokonanie pozytywnej dla skarżącego oceny zaistnienia przesłanek z art. 61 § 3 p.p.s.a. 4. Stanowisko skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Warszawie, skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata) zaskarżył je w całości i zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 61 § 3 p.p.s.a., poprzez nieprawidłowe zastosowanie przepisu i przyjęcie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków w wyniku wykonania decyzji nakładającej zobowiązanie podatkowe zanim zostanie zbadana przez wojewódzki sąd administracyjny pod kątem legalności. Skarżąca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy WSA w Warszawie. Uzasadniając zażalenie skarżący podał, że rzetelnie przedstawił swój stan majątkowy. Oświadczył, że nie posiada żadnych dochodów, nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej oraz nie jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Nie jest w stanie podjąć pracy, gdyż pod jego opieką pozostaje małoletnia córka, w stosunku do której nie istnieje jeszcze obowiązek szkolny. Skarżący nie posiada majątku podlegającego sprzedaży, nie jest właścicielem żadnej nieruchomości. Utrzymuje się jedynie z pomocy finansowej rodziców, którą skarżący przeznacza na bieżące potrzeby, tj. wydatki na żywność, leki czy ubrania. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na obowiązek sprawowania opieki nad małoletnią córką, zatem trudno oczekiwać od niego, żeby podjął pracę, nie zważając na dobro swojego małoletniego dziecka, które w tym czasie nie miałoby zapewnionej opieki. Wobec skarżącego toczą się inne postępowania sądowoadministracyjne, w kosztach których zobowiązany jest partycypować. Zasadne jest badanie możliwości finansowych skarżącego, biorąc pod uwagę liczbę postępowań, w których jest stroną, a które zostały wszczęte przez organy podatkowe. Sąd pierwszej instancji wskazał, że w razie wykonania decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego i późniejszego stwierdzenia wadliwości tej decyzji w kwestii zgodności z prawem, skarżący może uzyskać zwrot uiszczonych kwot. Jednak w obliczu bardzo trudnej sytuacji finansowej strony nieuniknione jest, aby w celu uiszczenia zobowiązania podatkowego musiała zaciągnąć inne zobowiązania pieniężne. Koszty obsługi tychże zobowiązań nie zostaną zwrócone przez organ podatkowy a skarżący znajdzie się w obliczu niebezpieczeństwa popadnięcia w długi finansowe. Ponadto, w celu wykonania przez organ decyzji niezbędne będzie przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego. Postępowanie to wiąże się pośrednio z obciążeniem finansowym Skarbu Państwa. W przypadku przedawnionego zobowiązania obarczanie społeczeństwa kosztami jego egzekucji wydaje się absurdalne i kompletnie nieuzasadnione. Jedynie wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji i wcześniejsze zbadanie jej legalności daje szanse nieobarczania nieuzasadnionymi kosztami zarówno osoby skarżącego, jaki i społeczeństwa. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy i dlatego zasługuje na uwzględnienie, a postanowienie WSA w Warszawie jako nieodpowiadające prawu podlega uchyleniu. Kluczowy problem w rozpoznawanej sprawie dotyczy oceny stanu faktycznego, która legła u podstaw zaskarżonego postanowienia, a co do którego nie ma sporu. 5.2. W myśl art. 61 § 3 p.p.s.a. po przekazaniu sądowi skargi sąd może na wniosek skarżącego wydać postanowienie o wstrzymaniu wykonania w całości lub w części aktu lub czynności, o których mowa w § 1, jeżeli (1) zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub (2) spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Zauważyć należy, że sąd może wstrzymać wykonanie zaskarżonego aktu lub czynności, jeżeli została spełniona co najmniej jedna z ustawowych przesłanek, uregulowana w art. 61 § 3 p.p.s.a., tj. zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody nie musi mieć charakteru materialnego. Chodzi więc o taką szkodę, która nie będzie mogła być zrekompensowana wskutek zwrotu spełnionego i wyegzekwowanego świadczenia, jak również nie będzie możliwe przywrócenie rzeczy do pierwotnego stanu (por.: B. Dauter, [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 205 oraz powoływane tam postanowienie NSA z dnia 20 grudnia 2004 r., GZ 138/04, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Trudne do odwrócenia skutki, to takie prawne lub faktyczne skutki, które raz zaistniałe powodują istotną lub trwałą zmianę rzeczywistości, przy czym powrót do stanu poprzedniego może nastąpić tylko po dłuższym czasie lub przy stosunkowo dużym nakładzie sił i środków (por.: postanowienia NSA: z dnia 26 września 2013 r., II FZ 718/13; z dnia 30 kwietnia 2010 r., II FZ 110/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Obowiązkiem sądu jest wszechstronna i wnikliwa ocena argumentów przedstawionych przez wnioskodawcę, jak również wynikających z akt sprawy. W sytuacji, gdy strona nie wskazuje we wniosku okoliczności uzasadniających wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji z uwagi na niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków, nie można przenosić całego ciężaru poszukiwania tych okoliczności na sąd. 5.3. W rozpoznawanej sprawie WSA w Warszawie prawidłowo ocenił sytuację majątkową skarżącego uwzględniając dokumenty źródłowe zgromadzone w aktach sprawy w związku z postępowaniem w zakresie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji ustalił, że skarżący nie osiąga żadnych dochodów, nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej i jest bezrobotny. Skarżący nie posiada żadnego majątku, ani żadnych oszczędności. Utrzymuje się dzięki niewielkiej pomocy udzielanej przez rodziców i zamieszkuje jeden pokój w domu, który jest własnością jego ojca. Koszty utrzymania domu, takie jak prąd i ogrzewanie ponosi ojciec skarżącego. Sytuacja majątkowa skarżącego jest zatem bardzo zła – czego Sąd pierwszej instancji nie kwestionował (por. s. 4 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia). Jednocześnie WSA w Warszawie pominął, że we wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji skarżący powołał się na swoją trudną sytuację majątkową, wskazując, że przy wyegzekwowaniu ww. decyzji Dyrektora IS doszłoby do wyrządzenia "znacznej szkody", o której mowa w art. 61 § 3 p.p.s.a. (por. k. 23-24 akt sądowych). Nie można podzielić oceny WSA w Warszawie, że skoro skarżący nie posiada żadnego majątku, z którego mogłaby być prowadzona w sposób efektywny ewentualna egzekucja zaległości podatkowych, to nie zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia skarżącemu znacznej szkody lub spowodowania nieodwracalnych skutków. Taka wykładnia art. 61 § 3 p.p.s.a. czyniłaby niemożliwym zastosowanie instytucji wstrzymania wykonania aktu administracyjnego, nakładającego zobowiązania pieniężne, do sytuacji stron, które znajdują się skrajnie trudnej sytuacji majątkowej. Sąd pierwszej instancji dokonał nieuzasadnionego rozumowania abstrakcyjnego, że skoro sytuacja majątkowa skarżącego jest aż tak trudna, to w przypadku prowadzenia względem niego egzekucji administracyjnej nie dojdzie do uszczerbku na i tak nieistniejącym majątku. Jednakże Sąd pierwszej instancji nie był upoważniony do hipotetycznego odniesienia instytucji egzekucyjnych do sytuacji skarżącego i oceny jej potencjalnej efektywności, ale jego obowiązkiem było odniesienie sytuacji skarżącego – która dla WSA w Warszawie nie była wątpliwa – do przesłanek wyrażonych w art. 61 § 3 p.p.s.a. Sednem egzekucji jest przymusowe dochodzenie należności wierzyciela - którym w tym przypadku jest Skarb Państwa - i co do zasady postępowanie egzekucyjne wiąże się z pewnymi uciążliwościami. Zajęcie składników majątkowych jest jednym ze sposobów dochodzenia wierzytelności. Wszczęcie egzekucji administracyjnej jest zawsze ciężarem dla dłużnika, nie tylko w momencie jej wszczęcia (kiedy to może nie istnieć majątek pozwalający na skuteczną egzekucję), ale także przez cały okres jej prowadzenia (czas trwania zastosowanych środków egzekucyjnych), kiedy ewentualna poprawa jego sytuacji majątkowej jest niwelowana przez reżim egzekucyjny. Stąd nie jest uzasadniona ocena Sądu pierwszej instancji hipotetycznej nieefektywności egzekucji administracyjnej wszczętej wobec skarżącego, bowiem wykonanie zaskarżonej decyzji może uszczuplić i tak skromne zasoby skarżącego (w rzeczywistości pochodzące od rodziców i na bieżąco wydatkowane na zaspokojenie swoich potrzeb). Skarżący oświadczył we wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, że żyje skromnie (co zostało przyjęte przez WSA w Warszawie na podstawie akt sprawy), ale zaspokaja "swoje podstawowe potrzeby życiowe" Ponadto, w zażaleniu skarżący wskazał na niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody o charakterze niemajątkowym, tzn. ograniczenia jego możliwości utrzymana i opiekowania się córką, w przypadku wykonania zaskarżonej decyzji Dyrektora IS. Reasumując, nie kwestionując ciężkiej sytuacji skarżącego, wskazanej we wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji Dyrektora IS, WSA w Warszawie dokonał błędnej subsumcji stanu faktycznego pod normę zawartą w art. 61 § 3 p.p.s.a.. Wbrew ocenie Sądu pierwszej instancji wykonanie zaskarżonej decyzji (utrzymującej w mocy decyzję organu pierwszej instancji, którą określono zobowiązanie podatkowe w kwocie 117.169 zł) sprowadzi niebezpieczeństwo znacznej szkody na skromnych zasobach skarżącego, które gromadzi na swoje bieżące potrzeby, korzystając z pomocy rodziców. 5.4. Wskazując na powyższe okoliczności i argumentację, a także mając na względzie, że Naczelny Sąd Administracyjny nie jest na podstawie art. 183 § 1 p.p.s.a. związany granicami zażalenia, czyli podstawami ww. środka odwoławczego oraz zgłoszonymi w nim wnioskami (por. postanowienie NSA z dnia 23 września 2010 r., II FZ 474/10), Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 i art. 61 § 3 i 5 w związku z art. 193 i art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.