I OZ 658/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt III SA/Kr 1885/14 w przedmiocie oddalenia wniosku Z.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia oddalić zażalenie. Z.S. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z wnioskiem o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz trzema małoletnimi córkami. Podał również, że w skład jego majątku wchodzi mieszkanie o powierzchni [...] m², zaś poza tym nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Ponadto stwierdził, że miesięczny dochód jego gospodarstwa domowego wynosi 0 zł. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 21 stycznia 2015 r. sygn. akt III SA/Kr 1885/14 umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz oddalił wniosek o ustanowienie adwokata. Na skutek sprzeciwu strony, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie pismem z dnia 27 marca 2015 r. wezwał Z.S., aby w terminie 7 dni: a) przedstawił zestawienie miesięcznych dochodów i ponoszonych wydatków, poprzez podanie: - dokładnej wysokości i źródła miesięcznych dochodów swojego gospodarstwa domowego wraz z podaniem, od kiedy skarżący i jego żona korzystają z zasiłków z pomocy społecznej oraz przedłożenie kserokopii decyzji przyznających zasiłek (zasiłki) z pomocy społecznej na rok 2014 i 2015, - wysokości miesięcznych opłat za energię elektryczną, gaz, wodę i ogrzewanie, ponoszonych przez rodzinę skarżącego, b) wskazał, czy i od kiedy żona skarżącego jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna i czy aktualnie przysługuje jej prawo do zasiłku dla bezrobotnych, c) wskazał, czy dzieci skarżącego korzystają z jakichkolwiek form pomocy finansowej lub rzeczowej i ewentualnie z jakiego źródła. W odpowiedzi na powyższe Z.S. nadesłał do Sądu pismo z dnia 7 kwietnia 2015 r., które nie zawierało informacji określonych w w/w wezwaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt III SA/Kr 1885/14 oddalił wniosek Z.S. o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia w pierwszej kolejności wyjaśnił, że wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowy, ponieważ niniejsza sprawa należy do spraw z zakresu pomocy społecznej. Zgodnie zaś z art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), obowiązek uiszczenia kosztów sądowych nie ciąży na stronie skarżącej działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Odnosząc się do wniosku o ustanowienie z urzędu adwokata Sąd pierwszej instancji wskazał, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu jednoznacznie wynika, że to osoba ubiegająca się o zwolnienie od kosztów sądowych powinna "wykazać", iż jej sytuacja majątkowa i rodzinna uzasadnia całkowite lub częściowe zwolnienie od kosztów. W tym celu strona zobowiązana jest do przedstawienia wiarygodnych i kompletnych informacji w tym zakresie, sąd zaś dokonuje oceny przedstawionych przez stronę danych. Z przedstawionych wyżej okoliczności wynika, że Z.S. nie podał koniecznych informacji w samym formularzu urzędowym wniosku, a także nie doprecyzował danych dotyczących swojej sytuacji majątkowej po wezwaniu Sądu, w którym wyraźnie podano, jakie dane są konieczne dla oceny złożonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji uznał zatem, że skarżący przedstawił swoją sytuację materialną w sposób niekompletny, a ponadto nie starał się w jakikolwiek sposób uprawdopodobnić przytaczanych przez siebie okoliczności. Pomimo wezwania nie przedstawił bowiem dokładnych informacji dotyczących źródeł dochodu swojej rodziny oraz wysokości ponoszonych opłat za prąd, gaz, wodę i ogrzewanie. Skarżący nie wykazał w konsekwencji, iż zachodzą przesłanki ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu. Powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 kwietnia 2015 r. stało się przedmiotem zażalenia Z.S. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z zajętego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż stosownie do treści art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa. Oznacza to, że w tej sytuacji nie zachodzi konieczność rozpoznawania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia tych kosztów z mocy ustawy. Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, stwierdzić należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącej należy stwierdzić, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona skarżąca nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wymagał od skarżącego nadesłania dokumentów, o których mowa w wezwaniu z dnia 27 marca 2015 r. Skarżący z tego obowiązku się nie wywiązał, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu