II GZ 357/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 23 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 1 czerwca 2015 r. sygn. akt II SA/Op 74/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. L. na pismo Zarządu Województwa [...] z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu Unii Europejskiej postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie drugim, 2. przyznać J. L. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata, Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Op 74/15 zwolnił J. L. (dalej: skarżący) od wpisu od skargi strony - na pismo Zarządu Województwa [...] z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...]; [...] w przedmiocie odmowy dofinansowania projektu złożonego w ramach Programu Operacyjnego "Zrównoważony rozwój rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013" – w wysokości 200 zł oraz w punkcie drugim oddalił wniosek. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym: Pismem procesowym z dnia [...] stycznia 2015 r., J. L. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O., skargę na pismo Zarządu Województwa [...] z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...]; [...], odmawiające dofinansowania projektu złożonego w ramach Programu Operacyjnego "Zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i nadbrzeżnych obszarów rybackich 2007-2013". Na skutek zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II tut. Sądu, wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie to skarżącemu doręczono w dniu 20 lutego 2015 r., a w dniu 25 lutego 2015 r. wpłynął do tut. Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Uzasadniając swoje żądanie skarżący podał, że jego działalność gospodarcza przynosi straty. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i dochodach podał, że tworzy samodzielnie gospodarstwo domowe, a z działalności gospodarczej w miesiącu styczniu 2015 r. poniósł stratę w wysokości 1.193.87 zł. Skarżący nie wykazał żadnych innych dochodów, ani składników majątkowych, do niego należących. Pismem z dnia 10 marca 2015 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku przez złożenie dodatkowych informacji i stosownych dokumentów. W odpowiedzi na wezwanie, skarżący w piśmie z dnia 19 marca 2015 r. oświadczył, że mieszka razem z jedną osobą (wskazując ją z imienia i nazwiska), a koszty utrzymania lokalu wynoszą 300 zł (opłaty za czynsz, energię, gaz, wodę, wywóz śmieci). Koszty wyżywienia to z kolei wydatek rzędu 450 zł miesięcznie, wydatki na zakup lekarstw kształtują się na poziomie 80 zł, zakup ubrań - 200 zł, środki czystości - 50 zł, a dojazd do pracy (koszty zakupu paliwa) - 1.000 zł. Do akt sprawy skarżący dołączył: rachunki z tytułu opłat mieszkaniowych wystawione na nazwisko wskazanej wyżej osoby, która mieszka ze skarżącym; oświadczenie skarżącego, że w jego firmie nie są prowadzone raporty kasowe; ewidencję środków trwałych za 2015 r.; odpis deklaracji podatku od towarów i usług za miesiąc luty 2015 r.; odpis księgi przychodów i rozchodów za grudzień, styczeń i luty 2015 r.; historię rachunków bankowych od grudnia 2014 r. do lutego 2015 r.; zestawienie rachunków klienta na dzień 16 marca 2015 r. Na ponowne wezwanie referendarza do uzupełnienia wniosku, skarżący w piśmie z dnia 13 kwietnia 2015 r. oświadczył, że w jego utrzymaniu nie partycypują osoby trzecie, a skarżący nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej. Podał także, że z osobą wskazaną jako mieszkająca ze skarżącym, nie tworzy wspólnego gospodarstwa domowego, natomiast osoba ta partycypuje w kosztach utrzymania mieszkania w wysokości udziału 350 zł miesięcznie. Opłaty lokalowe w skali miesiąca wynoszą natomiast 700 zł. Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2015 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w O. zwolnił skarżącego od wpisu od skargi w wysokości 200 zł oraz oddalił wniosek z pozostałym zakresie. W dniu 19 maja 2015 r. wpłynął do Sądu sprzeciw na wyżej podane postanowienie referendarza sądowego, złożony osobiście w siedzibie tut. Sądu. W sprzeciwie, skarżący nie zgodził się rozstrzygnięciem referendarza wskazując, że skarga dotyczy kwoty 32.077,47 zł, a więc koszty pełnomocnika wyniosą ok. 2.400 zł. W ocenie skarżącego, skoro referendarz uznał, że wnioskodawca nie jest w stanie uiścił 200 zł tytułem wpisu, to tym bardziej nie jest w stanie ponieść kosztów pełnomocnika z wyboru. Ponadto wskazał na fakt, że w dniu 6 maja 2015 r. uległa wypadkowi komunikacyjnemu, w wyniku którego nie jest w stanie poruszać się samodzielnie o własnych siłach. Dodał, że w najprostszych sprawach życiowych pomaga mu konkubina, a osobiste dotarcie do Sądu jest dla skarżącego niemożliwe. Do akt sprawy dołączył kserokopię karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 12 maja 2015 r., z której wynika m.in., że u skarżącego d rozpoznano listkowaty krwiak przymózgowy prawej okolicy ciemieniowej, złamanie C2 III typ Andersona-di Alano. Zastosowano leczenie farmakologiczne, a zaleceniach podano kontrolę w Poradni Neurologicznej oraz utrzymanie kołnierza szyjnego przez 6 tygodni. Wskazano także, że podczas hospitalizacji stan chorego nie zmienił się istotnie od dnia urazu, utrzymano kołnierz szyjny, a kontrolne TK głowy nie uwidoczniło progresji zmian krwotocznych. Wobec braku wskazań do leczenia neurologicznego pacjent został wypisany do domu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. przechodząc do oceny okoliczności sprawy zważył, iż w sprawie skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu, powinien zatem wykazać, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wynikające z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Sądu, który oparł swoje stanowisko na podstawie oświadczeń złożonych przez skarżącego na urzędowym formularzu wniosku, a także zebranego na podstawie art. 255 p.p.s.a. materiału dowodowego, J. L. nie wykazał, aby przywołane przesłanki spełniał. Z akt sprawy wynika, że skarżący tworzy samodzielne gospodarstwo domowe, choć w utrzymaniu mieszkania pomaga mu osoba trzecia, która partycypuje w tych kosztach. To właśnie na tę osobę figurują dołączone do akt sprawy faktury i rachunki, opiewające na kwotę łączną 616 zł miesięcznie, z czego 300 zł ponosi skarżący. Do tych obciążeń należy jeszcze dodać koszty wyżywienia (450 zł), wydatków na zakup lekarstw (80 zł), zakup ubrań (200 zł), środków czystości (50 zł) oraz dojazdu do miejsca pracy (1.000 zł). Łącznie skarżący na utrzymanie siebie i mieszkania, według złożonego oświadczenia, ponosi wydatki miesięczne w wysokości 2.050 zł. Z prowadzonej działalności gospodarczej skarżący ponosi stratę, która w styczniu 2015 r. wyniosła 1.193,87 zł. Analiza przedłożonej dokumentacji finansowej firmy skarżącego pokazuje, że prowadzi on działalność gospodarczą w postaci pizzerii, a w ramach firmy posiada dwa samochody marki Skoda Felicja i Skoda Octavia (ewidencja środków trwałych za 2015 rok). W miesiącach: grudniu 2014 r., styczniu i lutym 2015 r. uzyskał przychód ze sprzedaży towarów w wysokości, odpowiednio: 3.659,70 zł; 3.866,44 zł i 3.444,05 zł; dokonał zakupu towarów na kwotę odpowiednio: 766,09 zł; 832,06 zł i 1.374,87 zł; poniósł wydatki (z tytułu wynagrodzenia, opłaty eksploatacyjnej, czynszu, zakupu paliwa, usługi księgowej, składki na ZUS, wynagrodzenia, amortyzacji) w łącznej wysokości, odpowiednio: 3.906,60 zł; 4.228,25 zł i 4.222,55 zł. Wyciągi z dwóch rachunków bankowych, za okres od grudnia 2014 r. do lutego 2015 r., przedłożone do akt sprawy pokazują saldo oscylujące w okolicach zera, a także wynika z nich, że w dniu 10 grudnia 2014 r. dokonano przelewu z tytułu zajęcia egzekucyjnego w wysokości 1.085,29 zł. Przedstawione okoliczności w ocenie Sądu pokazują, że skarżący uzyskuje przychody, które świadczą o potencjale jego firmy do gromadzenia środków finansowych w sposób ciągły. Zdaniem Sądu, dla oceny zasadności wniosku skarżącego, który jest podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, okoliczność uzyskiwania przychodów posiada ogromne znaczenie, ponieważ świadczy o możliwości do gromadzenia środków finansowych, a tym samym o dostępności tych środków w celu pokrycia kosztów sądowych. To uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług, bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata), będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą, świadczą w istocie o możliwościach płatniczych firmy skarżącego. Ponadto, skarżący na bieżąco dokonuje zakupu towarów, a w miesiącu lutym wydatki z tego tytułu nawet wzrosły, co świadczy o posiadaniu dostępnych środków finansowych. Skarżący ponosi także wydatki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jednakże fakt ten sam w sobie, nie może być podstawą uznania, że skarżący nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych. Odnosząc się do podniesionych w sprzeciwie okoliczności dotyczących stanu zdrowia skarżącego i wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, wyjaśnić należy, że przesłanki przyznania prawa pomocy mają charakter materialny, a ocena ich wystąpienia następuje w kontekście sytuacji materialnej strony. Zdaniem Sądu, poddana szczegółowej analizie sytuacja finansowa skarżącego, nie daje podstaw do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym do ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Skarżący jest właścicielem na bieżąco funkcjonującej pizzerii, a z akt sprawy nie wynika, aby na skutek wypadku, działalność ta została zaprzestana. Ponadto, ma zapewnione warunki mieszkaniowe i bytowe, i jak sam oświadczył może liczyć na wsparcie konkubiny, która pomaga mu w sprawach życiowych. Nota bene skarżący dopiero w sprzeciwie oświadczył o pozostawaniu w konkubinacie. Skarżący nie podniósł także, aby na skutek zaistniałego urazu fizycznego zmuszony był do poniesienia szczególnych wydatków, które mogły wpłynąć na pogorszenie jego sytuacji materialnej. Posiłkując się więc informacjami z karty szpitalnej, z której wynika, że po 6 dniach od powstania urazu skarżący został wypisany do domu, i gdzie mowa jest o dalszych zaleceniach w leczeniu w postaci przyjmowania środka farmakologicznego Olfenu 150, czy utrzymania kołnierza szyjnego przez 6 tygodni, wskazać można na koszt zakupu ww. środków, rzędu do 100 zł (dane uzyskane z bazy internetowej). W przywołanych okolicznościach sprawy wskazać także warto, iż na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący wskazując, że po wypadku samochodowym uległ pogorszeniu jego stan zdrowia i nie ma możliwości obronić swoich praw, ma problemy z pamięcią. W załączeniu przedstawił kartę informacyjną leczenia szpitalnego oraz ponownie powołał się na swoją sytuację materialną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie skarżącego zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy poczynić uwagi ogólniejszej natury, dotyczące kosztów postępowania sądowo-administracyjnego. Zgodnie z dyspozycją art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej. Ustawodawca jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji (Dz. U. z 1997 t., Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta - uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy z art. 199 p.p.s.a. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie całkowitym lub częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pk1 i pkt 2 p.p.s.a., następuje w określonych przypadkach. W zakresie całkowitym, gdy skarżący wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei w zakresie częściowym, gdy strona udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Skarżący w niniejszej sprawie został przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z 1 czerwca 2015 r. zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych – wpisu od skargi z uwagi na trudną sytuację materialną. W ocenie NSA argumentacja Sądu I instancji, w części dotyczącej oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, nie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie NSA wskazuje się, że o przyznaniu prawa pomocy bądź odmowie uwzględnienia wniosku decyduje jedynie przesłanka możliwości poniesienia przez stronę pełnych lub częściowych kosztów postępowania (vide postanowienie NSA z dnia 25 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 218/08 LEX nr 443849). Podkreślić także należy, że z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, iż przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynym kryterium podlegającym ocenie jest stan majątkowy strony, a obowiązkiem Sądu jest przyznanie prawa pomocy, jeśli strona wykaże przesłanki określone cytowanym przepisem (vide postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt II SO/Ol 6/08 LEX nr 397553). Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd prezentowany w doktrynie, że sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą do orzekania w sprawach o udzielenie prawa pomocy. Wydanie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy motywowanego innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawa (tak J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2006, s. 507). Jednocześnie zauważyć należy, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 240/08 LEX nr 493753). W przedmiotowej sprawie skarżący dopełnił warunków formalnych składając wniosek o przyznanie prawa pomocy i wykazując niemożność poniesienia kosztów postępowania. Jak wynika z cytowanego orzecznictwa, wbrew stanowisku Sądu I instancji, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu zasługiwał na uwzględnienie. Błędny jest pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który odmawia przyznania prawa pomocy w tym zakresie, wskazując iż skarżący posiada wystarczające środki na koszty swojego utrzymania skoro nie korzysta z pomocy finansowej osób trzecich, ani z pomocy społecznej, a wysokość tych wydatków nie jest niska w porównaniu z wysokością najniższej emerytury i renty w Polsce. Biorąc pod uwagę sytuację materialną skarżącego i stan zdrowia, uznać należy, że strona nie jest w stanie wygospodarować środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych oraz kosztów wynagrodzenia należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi za prowadzenie sprawy. Spełniona zatem została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania adwokata, bowiem skarżący wykazał, że z uwagi na stan majątkowy oraz stan zdrowotny tj. powikłania po wypadku samochodowych (problemy z pamięcią po usunięciu krwiaka z prawej półkuli mózgu) nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 188 p.p.s.a., jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku. Zgodnie z dyspozycją art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art.188 w zw. z art. 197 § 2 orzekł, jak w sentencji postanowienia.