II SA/Bk 299/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, sędzia NSA Mieczysław Markowski (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 lipca 2015 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności głównej oraz odsetek ustawowych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje radcy prawnemu E. C. od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w B.) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącego R. M. wykonane na zasadzie prawa pomocy. Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2014 r., Pan R. M. (dalej powoływany także jako: "Skarżący") wystąpił o umorzenie należności alimentacyjnych, wypłaconych jego dzieciom z funduszu alimentacyjnego, w wysokości 11.400, 27 zł., powołując się na trudną sytuację zdrowotną, majątkową i rodzinną. W uzasadnieniu wniosku Skarżący wskazał, że decyzją z dnia [...] października 2013 r., Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. orzekł o zaliczeniu jego osoby do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym do dnia [...] października 2015 r., wskazując jednocześnie, że może być zatrudniony jedynie w warunkach pracy chronionej. Ponadto istnieje konieczność zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze i pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie. Zaznaczył, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie może znaleźć zatrudnienia z uwagi na chorobę kręgosłupa i pogarszający się stan zdrowia. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej MOPS w S. w formie zasiłku stałego – 424,17 zł. Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r., nr [...] po ponownym rozpoznaniu sprawy, organ I instancji odmówił Skarżącemu umorzenia należności głównej oraz odsetek ustawowych z tytułu wypłaconych w okresie świadczeniowym 2010/2011 oraz 2011/2012 świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym do alimentów w łącznej kwocie 11 400,27 zł. oraz odsetki w kwocie 959,80 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Skarżący znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i - choć nie jest to sytuacja kryzysowa - nie można wykluczyć oraz należy mieć nadzieję na polepszenie stanu zdrowia, co może wpłynąć na poprawę sytuacji życiowej dłużnika alimentacyjnego. Po rozpoznaniu odwołania Skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] marca 2015 r., Nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że Skarżący jest osobą rozwiedzioną, mieszka sam i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Skarżący posiada orzeczony do dnia [...] października 2015 r. umiarkowany stopień niepełnosprawności, nie ma na utrzymaniu rodziny, nie posiada innych dzieci na które musiałby łożyć oraz nikogo nad kim musiałby sprawować opiekę. Źródłem utrzymania Skarżącego jest zasiłek stały w wysokości 424,17 zł., które to świadczenie zostało przyznane na okres obowiązywania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 136,93 zł. Z dokumentacji sprawy wynika ponadto, iż Skarżący mieszka w mieszkaniu, które posiada na współwłasność z byłą żona i z tego tytułu ponosi wydatki w wysokości: czynsz - 380 zł., energia elektryczna - 100 zł., gaz - 50 zł., wydatki na leki i leczenie - 150 zł., oraz abonament telefoniczny – 50 zł. Jednocześnie ustalono, że zainteresowany nie posiada zadłużenia z tytułu rachunków oraz kredytów. Skarżący choruje na dyskopatię i ponosi wydatki na związane z tą chorobą leczenie. Skarżący aktualnie nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i - jak wynika z wyjaśnień MOPS w S. - nie korzysta z proponowanych mu rozwiązań związanych z aktywizacją zawodową. Wskazując obowiązujące przepisy i zasady umarzania należności alimentacyjnych, Kolegium uznało, że podzielić należy pogląd organu I instancji, że wskazywane okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia żądania Skarżącego umorzenia omawianych należności w całości. W ocenie Kolegium trafnie przyjęto, że nie są to przesłanki pozwalające na wyjątkowe potraktowanie Skarżącego i dające podstawę do całkowitego zwolnienia go ze zobowiązania. Skarżący posiada bowiem stały dochód oraz możliwości wsparcia ze środków pomocy społecznej. Dochody te to są różnego typu świadczenia o charakterze socjalnym, które - zgodnie z przepisami o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - nie mogą być przedmiotem zajęcia na poczet egzekucji ciążących na Skarżącym należności alimentacyjnych. Tym samym, decyzja o umorzeniu takich należności nie miałaby żadnego wpływu na sytuację dochodową Skarżącego. Wpływałaby natomiast - poprzez spowodowanie wygaśnięcia długu - na jego sytuację majątkową, ale ustawodawca nie przewidział, aby w sprawach prowadzonych na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy organy właściwe miały mieć na względzie właśnie tę sytuację. W niniejszej sprawie mamy zatem do czynienia z istnieniem wyłącznie interesu strony polegającego na dążeniu do poprawy sytuacji osobistej, której nie można ograniczać wyłącznie do sfery poprawy samopoczucia, jako że decyzja o umorzeniu należności wpływałaby również na sytuację prawną strony - redukowała ciążące na niej zobowiązania. W ocenie Kolegium, sytuacja dochodowa i zdrowotna Skarżącego została w pełni uwzględniona przy rozpatrywaniu przesłanek stanowiących podstawę umorzenia, jednakże wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, jak już wyżej wskazano, należy ostatecznie do organu I instancji, który w rozpatrywanej sprawie przedstawił swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny. Ponadto należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Wskazywane przez Skarżącego okoliczności, nie czynią jego sytuacji wyjątkową oraz nie mogą stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Skarżący wskazał, że nie zgadza się z wydanym rozstrzygnięciem, wnosząc jednocześnie o jej uchylenie oraz poprzedzającej jej wydanie decyzji organu I instancji. Skarżący zarzucił organom obu instancji przekroczenie granic uznania administracyjnego poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, gdyż błędnie organy oceniły jego trudną i wyjątkową sytuację zdrowotną i życiową. Dodatkowo, Skarżący zarzucił organom, że nie dopuszczono dodatkowego dowodu z opinii biegłego lekarza z zakresu medycyny pracy. Ustanowiony w urzędu profesjonalny pełnomocnik, w uzupełnieniu skargi z dnia 27 lipca 2015 r., zarzucił organom przekroczenie granic uznania administracyjnego naruszając tym samym przepisy prawa procesowego, w szczególności: - naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 KPA - poprzez wadliwą ocenę zebranych dowodów w sprawie, pozbawienie tej oceny przymiotu swobodnej oceny dowodów, dokonanie oceny dowodów jedynie w kierunku nieuwzględnienia wniosku Skarżącego o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego; - naruszenie zasady praworządności określonej w art. 6 KPA; zasady prawdy obiektywnej określonej w art. 7 KPA, oraz zasady zbierania i oceny dowodów określonej w art. 77 KPA; - poprzez wadliwe postępowanie organów w zakresie zebrania i oceny materiału dowodowego; organy obu instancji zaniechały wyjaśnienia okoliczności sprawy z urzędu, ponieważ nie zobowiązały Skarżącego do wykazania czy od ostatniej decyzji odmawiającej umorzenia nastąpiło pogorszenie jego sytuacji materialno - zdrowotnej i na czym polegało to pogorszenie; ponadto nie uwzględniły wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego lekarza z zakresu medycyny pracy czy w obecnym stanie zdrowia Skarżący może podjąć pracę, z jakiego powodu nie podejmuje pracy, ograniczając się do stwierdzenia, że Skarżący pozostaje bierny na rynku pracy i nie podejmuje, żadnych starań w celu zmiany swojej sytuacji oraz nie wyjaśniły z jakiego powodu Skarżący nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako bezrobotny, - naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - ustawy z dnia 7 września 2007 r. (Dz. U. Nr. 192 poz. 1378) - poprzez bezzasadne przyjęcie , że podstawą skorzystania z prawa do umorzenia należności alimentacyjnych nie jest ważny interes obywatela i że taki interes nie występuje w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., podtrzymując stanowisko w sprawie, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.). Zgodnie z art. 30 ust. 2 ww. ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W ocenie organów orzekających w sprawie, przedstawiona przez skarżącego sytuacja dochodowa i rodzinna nie uzasadniała umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Ustawodawca w preambule do ustawy podkreślił, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uwzględniając powyższe trzeba stwierdzić, że przewidziana w art. 30 ust. 2 tej ustawy możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ustawy, który przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, ma więc charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Ponadto, badając czy okoliczności faktyczne sprawy stanowią przesłanki umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny (zob. wyrok WSA w Poznaniu w wyroku z 5 sierpnia 2010 r., IV SA/Po 119/10, Lex nr 737864). W cytowanym wyżej art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustawodawca przewidział uprawnienie dla właściwego organu administracji do umorzenia należności alimentacyjnych. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma więc charakter uznaniowy i uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności, opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Oznacza to, że umorzenie należności dłużnika, nie jest obligatoryjne nawet, w przypadku gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Ustawodawca swobodnemu uznaniu właściwego organu pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest jednak szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy po kątem występowania powyższych przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji. Uznaniowy charakter takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny, gdyż jest on związany treścią cytowanego przepisu oraz przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7 KPA. Wobec tego, rozstrzygnięcie sprawy musi zostać poprzedzone wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest zaś sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, lub że udzielenie takiej ulgi było uzasadnione. Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Jak już wyżej wskazano przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego są wyłącznie jego sytuacja dochodowa i rodzinna, które obiektywnie uniemożliwiają wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Na sytuację dochodową dłużnika składają się dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan jego zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu; na sytuację rodzinną dłużnika składa się natomiast ustalenie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (tak NSA w wyroku z 21 października 2008 r., I OSK 1685/07 dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpoznawanej sprawie ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia nie dawały - w ocenie Sądu - podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Organy dokonały analizy sytuacji dochodowej i życiowej Skarżącego. Słusznie przyjęły, że oceniając możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie fakt, że wprawdzie Skarżący jest osobą bezrobotną i niepełnosprawną o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ale jego sytuacja jest stabilna albowiem utrzymuje się z zasiłku stałego, nie posiada żadnych osób na utrzymaniu ani zaległości finansowych. Nadto jest zdolny do podjęcia odpowiedniego zatrudnienia w warunkach pracy chronionej, co może mu umożliwić spłatę zadłużenia w systemie ratalnym. Konieczność ponoszenia wydatków związanych z codziennym utrzymaniem, w tym na leki, nie czyni sytuacji Skarżącego wyjątkowej, nadzwyczajnej na tle innych dłużników alimentacyjnych. Niewątpliwie sytuacja Skarżącego jest trudna. Niemniej jednak należy mieć na względzie, iż umarzanie zaległych należności każdemu dłużnikowi z powodu bezrobocia prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych przez wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Podkreślić należy, że fakt pogorszenia się sytuacji dochodowej i życiowej Skarżącego, w porównaniu do poprzednio rozpatrywanego wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych, nie może automatycznie oznaczać zasadności obecnego wniosku. Zgodzić się należało z organami, że sytuacja dochodowa i rodzinna Skarżącego, ustalona w obecnym postępowaniu, nie stanowiła dostatecznej podstawy do umorzenia ciążących na Skarżącym należności. Za niezasadny należało również uznać zarzut nie uwzględnienia przez organy wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego lekarza medycyny pracy. Podkreślić należy, że z akt administracyjnych nie wynika, aby Skarżący występował do organu z wnioskiem o przeprowadzenie takiego dowodu, ponadto nie wiadomo na jaką okoliczność, mającą znaczenie dla wyjaśniania sprawy, tenże dowód miałby zostać przeprowadzony. Organy nie kwestionowały choroby Skarżącego, stopnia jego niepełnosprawności czy też okoliczności, że może podjąć pracę jedynie w warunkach pracy chronionej, dlatego też powyższy dowód w żadnym zakresie nie przyczyniłby się do wyjaśnienia stanu faktycznego w sprawie. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) skargę oddalono.