I OZ 349/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Gd 611/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W.K. na stanowisko Rady Miejskiej w B. z dnia [...] kwietnia 2015 r. w przedmiocie udzielenia poparcia strajkującym rolnikom postanawia oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 3 września 2015 r. sygn. akt III SA/Gd 611/15 odrzucił skargę W.K. na stanowisko Rady Miejskiej w B. z dnia [...] kwietnia 2015 r. w przedmiocie udzielenia poparcia strajkującym rolnikom. Następnie W.K. wnioskiem z dnia 25 września 2015 r. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. We wniosku wskazał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie uzyskuje żadnego dochodu, nie jest właścicielem nieruchomości, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł. Z uwagi na istniejące wątpliwości co do stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 30 września 2015 r. został on zobowiązany do przedłożenia – w terminie 7 dni – następujących dokumentów i oświadczeń: a) wobec zadeklarowanego braku dochodów – oświadczenia, czy wnioskodawca jest obecnie zatrudniony, otrzymuje świadczenia emerytalno-rentowe bądź pomoc finansową od członków rodziny; w przypadku odpowiedzi przeczącej winien precyzyjnie wyjaśnić, z jakich środków (źródło i wysokość) zaspokaja swoje podstawowe potrzeby związane z bieżącym utrzymaniem; b) oświadczenia, czy wnioskodawca korzysta obecnie z jakichkolwiek form pomocy społecznej; w przypadku odpowiedzi przeczącej winien przedłożyć stosowne zaświadczenie organu gminy w tym zakresie; c) kopii dokumentów obrazujących aktualny stan ewentualnego zadłużenia wnioskodawcy wobec ZUS/KRUS, urzędu skarbowego, banków, jednostek samorządu terytorialnego, osób prawnych i innych podmiotów; d) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę rachunków bankowych obrazujących historię (wszystkie wpłaty, wypłaty, przelewy) i salda (stany) tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy; w przypadku, gdy wnioskodawca w okresie ostatnich sześciu miesięcy zlikwidował posiadane rachunki bankowe, należy przedłożyć dokumenty potwierdzające ich zamknięcie; e) oświadczenia, czy w okresie ostatnich dwóch lat wnosił do sądów powszechnych pozwy o zapłatę przeciwko Skarbowi Państwa, jednostkom samorządu terytorialnego (gminom, powiatom), osobom prawnym lub osobom fizycznym; w przypadku odpowiedzi twierdzącej winien wskazać sądy, przed którymi przedmiotowe postępowania zostały zainicjowane, sygnatury prowadzonych spraw, daty wydanych orzeczeń oraz informację o treści zapadłych rozstrzygnięć z uwzględnieniem wysokości kwot zasądzonych oraz ewentualnie wypłaconych na jego rzecz; f) kopii dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków związanych z kosztami własnego utrzymania wraz z dokumentami je potwierdzającymi w okresie ostatnich trzech miesięcy; g) oświadczenia, czy wnioskodawca pozostaje nadal w związku małżeńskim; jeżeli tak, winien przedstawić dokumenty obrazujące wysokość wszystkich miesięcznych dochodów brutto/netto małżonki oraz dokumenty obrazujące jej stan majątkowy, w tym posiadane przez nią nieruchomości, przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro, w tym zarejestrowane na małżonkę pojazdy mechaniczne (z podaniem ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości) oraz wyciągi i wykazy ze wszystkich posiadanych przez małżonkę rachunków bankowych, na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) i salda (stany) tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy. W wezwaniu wskazano, że niezastosowanie się do jego treści może skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Powyższe wezwanie doręczono wnioskodawcy w dniu 19 października 2015 r. (k. 42 akt sądowych). Pismem z dnia 26 października 2015 r. zwrócił się on o przedłużenie terminu wyznaczonego celem przedłożenia dokumentacji źródłowej. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 29 października 2015 r. wskazany pierwotnie termin przedłużono o 10 dni, jednak wnioskodawca w przewidzianym terminie nie przedłożył żadnego z wymaganych dokumentów. W dniu 12 listopada 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynęło pismo wnioskodawcy, w którym ponownie oświadczył, że jest osobą zadłużoną, która nie generuje jakichkolwiek dochodów. Na dowód swojej trudnej sytuacji materialnej przedstawił kopię postanowienia wydanego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] lipca 2015 r. w przedmiocie umorzenia prowadzonego przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2015 r. sygn. akt III SA/Gd 611/15 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił W.K. przyznania prawa pomocy, wskazując, że nie wykazał, iż spełnia ustawowo określone przesłanki do jego przyznania. Na skutek sprzeciwu wnioskodawcy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Gd 611/15 odmówił W.K. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podał, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), nie zawierało dostatecznych i wyczerpujących danych koniecznych do oceny jego obecnej, rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych. Stąd też zarządzeniem z dnia 30 września 2015 r. zwrócono się do wnioskodawcy o jego uzupełnienie, wskazując, jakie oświadczenia oraz jakie dokumenty źródłowe należy w tej materii złożyć. W ocenie Sądu pierwszej instancji, złożenie przez wnioskodawcę pisma z dnia 12 listopada 2015 r. wraz z kopią postanowienia o umorzeniu prowadzonego wobec niego postępowania egzekucyjnego, nie stanowiło należytego wykonania wezwania. W wezwaniu tym wskazano bowiem w sposób jasny, jakie okoliczności wymagają jedynie złożenia oświadczenia, a jakie przedstawienia dokumentów źródłowych. Wnioskodawca konsekwentnie utrzymuje, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Co więcej, wprost podaje, że utrzymuje się sam chociaż nie osiąga jakichkolwiek dochodów, nie posiada oszczędności i nie korzysta z pomocy finansowej instytucji państwowych lub członków rodziny. W złożonym sprzeciwie wskazał z kolei, że wobec bardzo trudnej sytuacji materialnej i braku uzyskiwanych dochodów w istocie "nie ma czego wykazywać". Wobec powyższego, sytuacja finansowa wnioskodawcy nadal pozostaje niejasna. W okolicznościach sprawy nadal nie wiadomo bowiem z jakich środków finansuje on zakup żywności, czy też opłaca rachunki związane z eksploatacją zajmowanego domu. Ponadto, w świetle informacji posiadanych przez Sąd z urzędu, zastanawiające jest z jakich źródeł pochodzą środki, które wnioskodawca uiszcza tytułem kosztów sądowych (m.in. w sprawie o sygnaturze akt III SA/Gd 460/15). W sytuacji, gdy wnioskodawca dozuje informacje co do swojej aktualnej sytuacji materialnej i możliwości płatniczych, bądź też ignoruje kierowane do niego wezwania, brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy. Na zmianę takiego stanowiska nie może mieć wpływu fakt przedstawiania przez stronę jedynie tych dokumentów, które potwierdzać mają jego trudną sytuację materialną (postanowienie wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] lipca 2015 r.). Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia W.K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy Zakamycze 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego i nadesłanych przez niego dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wezwał wnioskodawcę do nadesłania stosownych dokumentów i oświadczeń. W.K. nie wywiązał się z tego obowiązku w dostateczny sposób, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. Opierając się zatem wyłącznie na złożonych przez wnioskodawcę oświadczeniach i nadesłanych dokumentach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku prawidłowo stwierdził, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę całość znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego i uzasadnił swoje stanowisko. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec wnioskodawcy art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek W.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.