I OZ 542/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 28 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 585/15 odmawiające zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 585/15 w sprawie ze skargi J. R. na postanowienie Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w Rzeszowie z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego postanawia 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. zmienić postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie z dnia 8 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 585/15 i przyznać J. R. prawo pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych w całości i ustanowienie adwokata Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 585/15 (dalej postanowienie z 28 kwietnia 2016 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 585/15 (dalej postanowienie z 8 lipca 2015 r.) w sprawie ze skargi J. R.(dalej skarżący) na postanowienie Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w Rzeszowie z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] (dalej postanowienie z [...] marca 2015 r.) w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego. Pismem z 5 czerwca 2015 r. skarżący wniósł do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że co miesiąc wydaje kwotę 2038,62 zł; jest rencistą, a wysokość świadczenia z tego tytułu wynosi 866,56 zł. Wymaga opieki lekarskiej i leczenia w specjalistycznych ośrodkach. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z matką, która także leczy się. Emerytura matki to 972,06 zł. Rodzina mieszka w domu o pow. 70 m². Wnioskodawca i jego matka nie korzystają z pomocy społecznej, jak też z żadnych innych form pomocy [k. 17-19 akt II SA/Rz 585/15]. Postanowieniem z 8 lipca 2015 r. II SA/Rz 585/15 referendarz sądowy zwolnił wnioskodawcę od kosztów sądowych i odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata [k. 28-30 akt II SA/Rz 585/15]. W wyniku rozpoznania wniosku skarżącego, złożonego po otrzymaniu wyroku "wraz z uzasadnieniem", postanowieniem z 1 lutego 2016 r. II SA/Rz 585/15 referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia z 8 lipca 2015 r. [k. 56-58 akt II SA/Rz 585/15]. W uzasadnieniu postanowienia z 28 kwietnia 2016 r. Sąd I instancji wskazał na regulacje wynikające z art. 165 i art. 246 i nast. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa). Wyjaśnił, że [prawo pomocy w zakresie całkowitym] przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dotyczy on osób o braku jakichkolwiek dochodów lub też uzyskujących go w niedostatecznej wysokości, która z trudem wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Skarżący i jego matka, z którą tworzy wspólne gospodarstwo domowe, dysponują stałymi dochodami, z których pokrywają niezbędne wydatki. Rozstrzygnięcie o udzieleniu wnioskodawcy uprawnienia procesowego w postaci przejęcia w całości finansowania jego udziału w sprawie przez Skarb Państwa, może zapaść jedynie na podstawie klarownie i niebudząco wątpliwości przedstawionego przez stronę stanu faktycznego. Sąd I instancji wskazał, że tezę o braku wiarygodności oświadczeń składanych przez skarżącego potwierdzają ustalenia dokonane na podstawie akt sprawy o sygnaturze II SA/Rz 714/15. Z danych w nich zawartych wynika, że skarżący jest właścicielem nieruchomości gruntowych położonych w Rokietnicy, obręb Czelatyce, o łącznej powierzchni 0,16 ha, na które składają się: działka nr [...] o powierzchnia 0,03 ha (ŁIII – łąki trwałe); działka nr [...] o powierzchni 0,12 ha (R II – grunty orne). Okoliczność ta jest bezsporna, w aktach administracyjnych dołączonych do wyżej wymienionej sprawy zalega wypis z rejestru gruntów aktualny na dzień 12 grudnia 2014 r. (k. 64-68 akt II SA/Rz 585/15). Zażalenie na to postanowienie wywiódł J. R., opisując przebieg postępowania i podnosząc, że zaskarżone postanowienie jest niezasadne (k. 74-76 akt II SA/Rz 585/15). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie – w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy -adwokata (art. 244 § 1 ppsa). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 ppsa). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata (§ 2 art. 245 ppsa). Ustawodawca użył określenia "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 ppsa. Mając na uwadze art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 165 ppsa przy wniosku o zmianę postanowienia w przedmiocie przyznania prawa pomocy Sąd bada, czy w sprawie nastąpiła taka zmiana okoliczności, która w danych warunkach uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postanowieniem z 8 lipca 2015 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od kosztów sądowych i odmówił ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu postanowienia z 8 lipca 2015 r. wskazano, że "udział zastępcy prawnego w osobie adwokata w obecnym stadium postępowania nie jest konieczny, a sąd bierze pod uwagę z urzędu wszelkie uchybienia, do jakich doszło w toku postępowania przed organami administracji (art. 134 § 1 ppsa; s. 3 postanowienia z 8 lipca 2015 r.). Wbrew ocenie zaprezentowanej w postanowieniu z 28 kwietnia 2016 r., ujawnienie na podstawie akt II SA/Rz 714/15, że skarżący jest właścicielem nieruchomości gruntowych położonych w Rokietnicy, obręb Czelatyce, o łącznej powierzchni 0,16 ha, na które składają się: działka nr [...] o powierzchni 0,03 ha (ŁIII – łąki trwałe); działka nr [...] o powierzchni 0,12 ha (RII – grunty orne), nie przemawia przeciwko uwzględnieniu wniosku na podstawie art. 165 ppsa. Ani wartość tej niewielkiej nieruchomości, ani brak dochodów z tej nieruchomości, same przez się nie pozwalają na odmowę uwzględnienia wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z: 15.10.2009 r., II OZ 868/09; 30.10.2009 r., II OZ 945/09, 15.4.2014 r., II OZ 366/14 (cbosa), dotyczących innych postępowań ze skarg skarżącego, wskazał, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.). Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności między stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16.7.2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex 75481; postanowienie NSA z 15.10.2009 r., II OZ 868/09, Lex 572021). Jak wynika z akt sprawy skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją matką. Razem osiągają stały miesięczny dochód w wysokości 1838,62 zł – skarżący otrzymuje 866,56 zł renty, a jego matka 972,06 zł emerytury. Z posiadanych dochodów skarżący pokrywa wydatki związane z codziennym utrzymaniem (zakup żywności, środków higienicznych) i stanem zdrowia swoim i matki (zakup lekarstw, koszty dojazdów do lekarza), bowiem oboje są osobami schorowanymi, wymagającymi opieki lekarskiej. Wg deklaracji skarżący ani jego matka nie posiadają żadnych oszczędności, ani innych źródeł dochodu (k. 44-48, 52-54 akt II SA/Rz 585/15). Skarżący kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy złożył po wydanym w sprawie na posiedzeniu niejawnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 8 grudnia 2015 r. II SA/Rz 585/15, którym oddalono jego skargę na kontrolowany akt. Sąd Wojewódzki błędnie przyjął w uzasadnieniu postanowienia z 28 kwietnia 2016 r., że skarżący złożył nowy wniosek "po otrzymaniu wyroku wraz z uzasadnieniem" (s. 1 uzasadnienia akapit 2) – w aktach brak koniecznego wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 141 § 2 zd. 1 in fine ppsa; k. 35, 37-42 akt II SA/Rz 585/15); brak też uzasadnienia wyroku – zarówno w aktach II SA/Rz 585/15, jak i cbosa. Jedynie na 3 stronie okładki akt znajduje się projekt części historycznej uzasadnienia wyroku II SA/Rz 585/15 (liczący 2 strony i jeden akapit). Złożenie pisma z 29 grudnia 2015 r. i wniosku o prawo pomocy wskazuje na zamiar wniesienia przez skarżącego skargi kasacyjnej, którą skutecznie może sporządzić tylko profesjonalny pełnomocnik. Wskazuje to na zmianę okoliczności o których mowa w art. 165 ppsa mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy (w tym ocenę braku konieczności profesjonalnego pełnomocnika przed Sądem I instancji, zaprezentowaną w uzasadnieniu postanowienia z 8 lipca 2015 r.; k. 30 akt II SA/Rz 585/15), w tym także kwestię różnicy w wysokości kosztów sądowych i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, które to koszty z reguły są o wiele wyższe. Mając na uwadze podstawową zasadę z której wynika, że interpretacja przepisów prawa winna być dokonywana w taki sposób, by nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, co wynika z treści art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2 i art. 246 § 1 pkt 1 ppsa, orzeczono jak w sentencji. Na podstawie art. 6 ppsa należy pouczyć J. R., że nie później niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego postanowienia, winien wnieść do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 8 grudnia 2015 r. II SA/Rz 585/15 wraz w wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia tego wniosku, zawierającym uprawdopodobnienie okoliczności wskazujących na brak winy w uchybieniu terminu (art. 86 § 1 i 2, art. 87 § 1, 2 i 4 ppsa). Dotychczasowy przebieg postępowania, a zwłaszcza sposób sformułowania wniosku z dnia 29 grudnia 2015 r. po otrzymaniu dnia 28 grudnia 2015 r. odpisu wyroku z dnia 8 grudnia 2015 r. II SA/Rz 585/15 wraz z pouczeniem (k. 37-38, 42, 43-39 akt II SA/Rz 585/15), wskazuje na nieporadność skarżącego w dochodzeniu swych praw przed Sądem I instancji, a zwłaszcza na etapie postępowania po doręczeniu odpisu wyroku. Tylko bowiem skuteczne złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie skarżącemu odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, otworzy drogę do wywiedzenia skargi kasacyjnej, dla sporządzenia i popierania której nieodzowny jest adwokat z urzędu.