I GZ 168/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Dariusz Dudra po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z.C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 11 stycznia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 3604/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z.C. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 11 stycznia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 3604/15 odmówił Z.C. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2015 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził w uzasadnieniu, że skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną. Zamieszkuje w domu o pow. 80 m2 należącym do matki, rodzeństwa i żony. Nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Osiąga miesięczny dochód w wysokości 1291,16 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę. Oświadczył, że od kilku lat między małżonkami obowiązuje rozdzielność majątkowa. Skarżący zaznaczył, że bez pomocy adwokata w trakcie rozprawy, nie będzie w stanie sformułować dodatkowych zarzutów, których nie poniósł w skardze, a które jego zdaniem możliwe są do zgłoszenia przez osobę wyspecjalizowaną w prawie podatkowym. W związku z tym, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 4 grudnia 2015 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia 22 grudnia 2015 r. skarżący wyjaśnił, że z uwagi na fakt, iż nie prowadzi z osobami zamieszkującymi pod adresem jego miejsca zamieszkania wspólnego gospodarstwa domowego, nie jest w stanie udzielić informacji dotyczących posiadanych przez te osoby rachunków bankowych, lokat, oszczędności pieniężnych czy też ruchomości o znacznej wartości. Zaznaczył, że od dnia 15 stycznia 2008 r. między nim a jego żoną obowiązuje rozdzielność majątkowa, co rodzi skutki również w postaci prowadzenia odrębnego gospodarstwa domowego, mimo wspólnego zamieszkania pod tym samym adresem. Wskazał, że oprócz jego i jego żony pod adresem zamieszkania przebywa również jego matka, co nie ma wpływu na wspólne prowadzenie przez nich gospodarstwa domowego. Skarżący zaznaczył, że uczestniczy w 1/3 w opłatach eksploatacyjnych zamieszkiwanej nieruchomości, natomiast pozostałe koszty własnego utrzymania pokrywa oddzielnie. Skarżący nie korzystał i nie korzysta z jakichkolwiek form pomocy społecznej oraz nie korzysta z pomocy finansowej rodziny. Źródłem jego utrzymania jest stałe wynagrodzenie 1291,16 zł netto. Sąd I instancji uzasadniając zaskarżone postanowienie stwierdził, że skoro skarżący został wezwany do złożenia określonych dokumentów, oznacza to, że były one potrzebne dla dokonania oceny jego możliwości płatniczych. Niewykonanie przez niego wezwania uniemożliwiło Sądowi dokonanie tej oceny. Wątpliwości budziły przede wszystkim zależności majątkowe skarżącego i zamieszkujących z nim osób, których sytuacja majątkowa nie została ujawniona. Chcąc skorzystać z prawa pomocy, skarżący winien liczyć się z koniecznością udzielenia wszelkich wyjaśnień odnoszących się do sytuacji materialnej członków rodziny, a także udokumentowania podnoszonych okoliczności, czego skarżący nie uczynił. W kwestii umowy o rozdzielności majątkowej, Sąd zauważył, że odnosi się ona do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków wynikających z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej, także w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., poprzez uznanie, że skarżący nie wykazał, ze nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu zażalenia stwierdził, że małżonka nie ma obowiązku wspomagać go finansowo w sprawach będących skutkiem jego działań i powodujących powstawanie po jego stronie zobowiązań wobec budżetu Państwa. Skarżący nie mógł wypełnić wezwania Sądu, gdyż żaden przepis nie daje mu uprawnień do żądania, ani też nie nakłada obowiązków na jego małżonkę pozostającą z nim w rozdzielności majątkowej ujawnienia takich informacji. Skarżący nie jest również uprawniony do żądania udzielenia informacji od pozostałych domowników w zakresie żądanym przez Sąd. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowiącego podstawę prawną zaskarżonego postanowienia, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia jej wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W myśl art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu nie wystarcza do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W rozpoznawanej sprawie skarżący mimo wezwania nie przedstawił stosownych dokumentów źródłowych obrazujących sytuację finansową jego żony, w tym wyciągów z rachunków bankowych, zeznań podatkowych za lata 2013-2014 oraz dokumentów potwierdzających wypłatę oraz wysokość świadczenia przedemerytalnego. Informacji tych nie podał nawet w sposób przybliżony, ograniczając się do nadesłania dokumentów potwierdzających jego kondycję finansową oraz kserokopię aktu notarialnego – majątkowej umowy małżeńskiej. Okoliczności, na których skarżący oparł swój wniosek o przyznanie prawa pomocy, wbrew jego twierdzeniom zawartym w zażaleniu, nie zostały zatem w wymagany sposób wykazane. "Wykazać oznacza bowiem dowieść, udokumentować czy udowodnić niż jedynie oznajmić czy poinformować" (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt I FZ 213/11). Tym samym Sąd I instancji uprawniony był do sformułowania oceny, że twierdzenia skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy były niemożliwe do zweryfikowania, a zatem prawo pomocy nie zostało skarżącemu przyznane we wnioskowanym zakresie. Należy zauważyć, że skarżący omyłkowo zarzuca w zażaleniu naruszenie przez Sąd I instancji art. 246 § 1 pkt 2, który to przepis, określający przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym nie znajdował zastosowania w rozpoznawanej sprawie, w której skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela pogląd Sądu I instancji, zgodnie z którym pomimo zawarcia umowy rozdzielności majątkowej małżeńskiej, uzyskiwane przez żonę skarżącego dochody mają wpływ na ocenę jego sytuacji finansowej. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 27 k.r.o. małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, między innymi uregulowania zawartego w art. 27 k.r.o. (por. postanowienie NSA z 24 września 2013 r., sygn.akt II FZ 752/13). W związku z tym, poszerzenie ustaleń faktycznych o dokumenty dotyczące bezpośrednio żony skarżącego, w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego, było konieczne (tak też NSA w postanowieniu z dnia 24 września 2013 r., sygn. akt I GZ 417/13). W świetle powyższego bez znaczenia pozostaje podnoszona w zażaleniu okoliczność braku uprawnień skarżącego do żądania udzielenia informacji o sytuacji majątkowej pozostałych domowników w zakresie żądanym przez Sąd. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, zgodnie z którym skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu.