II FZ 752/13

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia del. WSA Bartosz Wojciechowski po rozpoznaniu w dniu 24 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 lipca 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 2405/12 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 26 marca 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji określającej zobowiązanie podatkowe w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia: oddalić zażalenie. 6 W toku postępowania ze skargi K. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 26 marca 2012 r., w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji określającej zobowiązanie podatkowe w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych, skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że bezprawne działania organów skarbowych pozbawiły go jakichkolwiek dochodów, zdrowia oraz szansy na znalezienie pracy. Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która uzyskuje dochód z tytułu emerytury w wysokości 1.871,44 zł brutto miesięcznie. Wnioskodawca pozostaje z nią w rozdzielności majątkowej, stąd też nie zna dokładnie jej stanu majątkowego. Do swojego majątku zaliczył natomiast 2/3 domu o powierzchni 100 m². Przed rozpoznaniem wniosku Sąd wezwał stronę do jego uzupełnienia przez: wskazanie i udokumentowanie wszystkich źródeł utrzymania niego samego i jego żony, nadesłania zeznań podatkowych za 2012 r. i wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące obojga małżonków oraz do wskazania wysokości miesięcznych wydatków składających się na bieżące utrzymanie skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W wyznaczonym terminie skarżący nie udzielił żadnej odpowiedzi na wezwanie. Postanowieniem z 31 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił stronie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący nie przedstawił w sposób należyty swojej sytuacji finansowej i majątkowej, a tym samym uniemożliwił merytoryczną ocenę wniosku. Zdaniem Sądu nie można było ocenić jakimi rzeczywiście dochodami dysponują skarżący i jego żona oraz jakie ponoszą wydatki. W konsekwencji nie było podstaw do stwierdzenia, że sytuacja, w której skarżący się znajduje, uzasadnia przyznanie prawa pomocy. W zażaleniu K. R. wskazał przede wszystkim, że zaskarżone postanowienie zostało wydane przez sędziego, który był w składzie Naczelnego Sądu Administracyjnego przy wydaniu wyroku z dnia 10 sierpnia 2011 r., w sprawie o sygn. akt II FSK 78/10, związanego ze sprawą. W wyroku tym – zdaniem strony – NSA popełnił arytmetyczny błąd, którego pośrednim rezultatem jest obecnie toczące się postępowanie. Sędzia wydający zaskarżone postanowienie był zatem osobiście zainteresowany w uniemożliwieniu stronie dochodzenia jej praw. W dalszej części zażalenia skarżący podniósł argumenty przemawiające, w jego ocenie, za przyznaniem mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Wskazał zatem, że traci wzrok, jest trwale bezrobotny, a obecnie osiąga nieregularne dochody z tłumaczeń literatury naukowej. W bieżącym roku otrzymał z tego tytułu około 3,5 tys. zł, a w drugiej połowie roku spodziewa się otrzymać kolejne 2 tys. zł. Skarżący wskazał dalej, że nie widzi prawnych podstaw do obciążania jego żony kosztami postępowań sądowych, prowadzonych wbrew jej woli i wiedzy. Wskazał też, że z uwagi na rozdzielność majątkową, nie ma możliwości uzyskania informacji o aktualnym stanie majątkowym żony. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu braku bezstronności sędziego, który wydał kwestionowane postanowienie, zauważyć należy, że wprawdzie skarżący nie powołał – w związku z tym zarzutem – żadnego przepisu ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z dnia 14 marca 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.), jednak z uwagi na podnoszone okoliczności (wcześniejsze orzekanie w tej samej sprawie) zarzut ten może być badany pod kątem ewentualnego spełnienia przesłanki wyłączenia sędziego wymienionej w art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sędzia jest wyłączony z mocy ustawy w sprawach dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Źródłem tej regulacji jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 14 października 2008 r., sygn. SK 6/07, który zmierzał do zagwarantowania bezstronności w sprawach, w których sędzia orzeka najpierw w sprawie skargi na rozstrzygniecie wydane w trybie zwykłym, a następnie miałby rozpatrywać skargę na decyzję czy postanowienie wydane w postępowaniu nadzwyczajnym, dotyczące wznowienia, stwierdzenia nieważności, zmiany bądź też uchylenia rozstrzygnięć już wcześniej będących przedmiotem oceny sądu administracyjnego dokonywanej przez tego sędziego. Z taką jednak sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Tytułem wyjaśnienia wskazać należy, że instytucja wyłączenia sędziego ma charakter gwarancyjny, a jej celem jest zapewnienie obiektywizmu sądu. Instytucja ta nie może być jednak traktowana jako możliwość eliminowania w postępowaniu sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów (por. postanowienia NSA z 22 lutego 2008 r., II FZ 60/08 oraz z 8 maja 2009 r., II FZ 128/09; dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Nie stanowi uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności przeświadczenie strony co do tego, że sędzia prowadzi proces nieobiektywnie, czy też stronniczo. Podobnie, subiektywny pogląd strony co do trafności orzeczenia podjętego z udziałem danego sędziego nie stanowi przesłanki wyłączenia sędziego od rozpoznania danej sprawy (por. postanowienie NSA z 9 czerwca 2009 r., I OZ 607/09; http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Nieuzasadniony jest również wniosek o wyłączenie sędziego na tej podstawie, że sędzia orzeka w różnych sprawach tych samych podmiotów (por. postanowienie NSA z 15 kwietnia 2008 r., II OSK 392/08; http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pod pojęciem "sprawy", o której mowa w art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a., należy rozumieć orzeczenie rozstrzygające sprawę sądowoadministracyjną co do istoty (to jest wyrok lub postanowienie w przedmiocie zaskarżonego aktu administracyjnego), nie zaś rozstrzygnięcie kwestii incydentalnej w toku postępowania. Podejmowane przez sąd postanowienia w kwestiach, takich jak: przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej, przyznanie prawa pomocy, czy rozstrzyganie w przedmiocie innych wniosków stron – mają charakter wpadkowy i nie sposób przyjąć, by podjęcie w tym przedmiocie decyzji przez sędziego sprawozdawcę godziło w prawo strony do bezstronnego sądu. Również w orzecznictwie sądów administracyjnych, w analogicznych sprawach, których przedmiotem były rozstrzygnięcia o charakterze procesowym, przyjmuje się zgodnie, że brak jest podstaw do wyłączenia sędziego od rozstrzygania takich kwestii. W szczególności należy wymienić uchwałę NSA z 23 maja 2005 r., I OPS 3/05, w której wyrażono pogląd, zgodnie z którym sędzia, który brał udział w wydaniu wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego, zaskarżonego następnie skargą kasacyjną, nie jest wyłączony na podstawie art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a.od badania w trybie art. 178 tej ustawy, czy skarga kasacyjna spełnia wymogi formalne, w tym także od udziału w wydaniu postanowienia odrzucającego skargę kasacyjną (ONSAiWSA 2005, nr 6, poz. 110). Z kolei w postanowieniu z 19 października 2010 r., I FZ 369/10 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), NSA przyjął dopuszczalność rozstrzygania przez takiego sędziego kwestii przywrócenia terminu do dokonania czynności w postępowaniu sądowym. Zaskarżone postanowienie, którego przedmiotem jest wniosek przyznanie prawa pomocy, zapadło w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 26 marca 2012 r. odmawiającej uchylenia (po wznowieniu postępowania) ostatecznej decyzji tego Dyrektora z 19 marca 2009 r. Ta ostatnia decyzja była już wcześniej poddana kontroli sądowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 23 października 2009 r., sygn. akt III SA/Wa 767/09, oddalił skargę K. R., natomiast Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 10 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FSK 78/10 oddalił skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Przedmiotem zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji – stosownie do tego co powiedziano już wyżej – nie była jednak sprawa sądowoadministracyjna, lecz kwestia przyznania prawa pomocy, a więc zagadnienie procesowe. Sąd badał jedynie, czy skarżący spełnił przesłanki umożliwiające zwolnienie go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz przyznania pomocy profesjonalnego pełnomocnika, nie dokonywał zaś w żadnym stopniu merytorycznej oceny skargi. Rozstrzygnięcie wniosku przez sędziego, który wcześniej brał udział w wydaniu wyroku NSA z 10 sierpnia 2011 r. nie oznacza zatem, że zachodziła przesłanka wyłączenia sędziego z urzędu, o której mowa w cytowanym art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a. Przechodząc do oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, należy wskazać, że zażalenie także w tym zakresie nie zasługuje na uwzględnienie. Słusznie Sąd pierwszej instancji podnosi, że wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa, o czym jednoznacznie świadczy treść art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Strona ma zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd natomiast, rozpoznając wniosek, zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje, na uwzględnienie oraz w jakiej części. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią dochody oraz posiadany majątek. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że strona nie ujawnia wszystkich swoich dochodów albo posiadanego majątku, które mogłaby wykorzystać na pokrycie kosztów postępowania, nie może oczekiwać, że jej żądanie zostanie przez sąd zaakceptowane (por. postanowienia NSA z 9 września 2004 r., FZ 360/04 oraz z 7 marca 2006 r., II OZ 211/06; http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie pełnych informacji o wysokości uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków przez wnioskodawcę i osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W niniejszej sprawie, brak odpowiedzi na wezwanie do wyjaśnienia sytuacji finansowej, oznacza, że wnioskodawca nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku, w związku z czym stwierdzić należy, że nie uprawdopodobnił istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). W zażaleniu skarżący podniósł, że wzywanie go do przedstawienia dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową jego małżonki było nieuzasadnione, przede wszystkim z uwagi na ustanowiony przez małżonków ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej. W ocenie skarżącego sytuacja finansowa jego żony nie powinna mieć znaczenia dla oceny wniosku. Pogląd ten, w świetle przesłanek wynikających z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a, nie jest zasadny. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej: k.r.o.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, między innymi uregulowania zawartego w art. 27 k.r.o. (por. M. Zychowicz, w: H. Ciepła i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Błędne jest zatem przekonanie skarżącego odnośnie skutków pozostawania z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej, gdyż nie ulega wątpliwości, że w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny i wzajemnej pomocy. W związku z tym, poszerzenie ustaleń faktycznych o dokumenty dotyczące bezpośrednio żony skarżącego, w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego, było w pełni uzasadnione. Z kolei konsekwentne unikanie wskazania i udokumentowania dochodów i majątku żony, nie pozwoliło na pełną ocenę tej sytuacji. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie tylko nie przedstawił sytuacji majątkowej żony, ale również w żaden sposób nie uprawdopodobnił, że dołożył wszelkiej staranności, żeby przedłożyć niezbędne dokumenty jej dotyczące. Mając na uwadze, że to na skarżącym spoczywał ciężar wykazania, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, uchylenie się od uczynienia zadość wezwaniu, a tym samym brak współpracy z Sądem w celu wykazania, że w istocie nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a więc spełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkował uzasadnioną odmową przyznania prawa pomocy. Kierując się wspomnianymi względami, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 z zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.