I GZ 68/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. G. spółki z o.o. w W. na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału V Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 6 listopada 2015 r.; sygn. akt V SA/Wa 1808/15 w zakresie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w sprawie ze skargi M. G. spółki z o.o. w W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lutego 2015 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: odrzucić zażalenie. Zarządzeniem z dnia 6 listopada 2015 r. wydanym na podstawie art. 220 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Przewodniczący Wydziału V Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. wezwał M. Sp. z o.o. w W., w imieniu której występuje kurator adw. J. M., do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł od skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lutego 2015 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Wysokość wpisu ustalono stosownie do § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm., dalej: "rozporządzenie"). Zażalenie na powyższe zarządzenie złożyła skarżąca Spółka, w imieniu której występuje kurator – adw. J. M. W uzasadnieniu zażalenia wniesiono o uchylenie zarządzenia jako niezgodnego z art. 239 pkt 3 p.p.s.a., podnosząc, iż zgodnie z powołanym przepisem kurator spółki zwolniony jest ustawowo od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszym rzędzie wymagało oceny, czy zażalenie wniesione w niniejszej sprawie, sporządzone przez kuratora adw. J. M. działającego jako kurator spółki M. Sp. z o.o. w W., było dopuszczalne. W ramach bowiem wstępnego badania zażalenia ocenie podlega przede wszystkim to, czy nastąpiło skuteczne wszczęcie postępowania zażaleniowego, gdyż jest to warunek skutecznego przeprowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, którego częścią jest postępowanie zażaleniowe. Z art. 28 § 1 p.p.s.a. wynika, że do skutecznego przeprowadzenia postępowania zażaleniowego z udziałem osoby prawnej konieczne jest, by przy każdej czynności procesowej posiadała zdolność procesową. Działanie osoby prawnej przez jej organy w postępowaniu sądowym nie jest związane ze zdolnością sądową tej osoby, ale z jej zdolnością procesową w tym sensie, że brak takiego organu uniemożliwia osobie prawnej korzystanie z posiadanej zdolności procesowej. Braki w zakresie zdolności procesowej Sąd musi uwzględnić z urzędu na każdym etapie postępowania i określić ich skutek. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy M. Sp. z o.o. nie ma organów. Kurator Spółki, który wniósł zażalenie w jej imieniu, powołał się na postanowienie Sądu Rejonowego dla m. st. W w W XII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego. Jak wynika z ww. postanowienia z dnia 18 czerwca 2014 r. Sąd Rejonowy ustanowił dla M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością kuratora w osobie J. M., którego zobowiązał do reprezentowania tejże Spółki w postępowaniach podatkowych prowadzonych przez Naczelnika Urzędu Celnego I w W. Z uzasadnienia ww. postanowienia w sposób jednoznaczny wynika, że wniosek o ustanowienie dla M. Sp. z o.o. kuratora z powodu braku organu tejże Spółki, tj. Zarządu, złożył Naczelnik Urzędu Celnego I w W. Podstawą materialnoprawną wydania tego postanowienia, jak wynika z jego uzasadnienia, był art. 42 k.c. Zgodnie z art. 42 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 380, dalej: k.c.), jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora. W myśl § 2 art. 42 k.c. kurator powinien postarać się niezwłocznie o powołanie organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację. Z kolei art. 138 § 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 613, dalej: O.p.) stanowi, że jeżeli osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej nie może prowadzić swoich spraw wskutek braku powołanych do tego organów, organ podatkowy składa do sądu wniosek o ustanowienie kuratora. Kuratora dla osoby prawnej ustanawia sąd rejestrowy, w którego okręgu osoba ta ma lub miała ostatnią siedzibę (art. 603 § 1 k.p.c.). Sąd ten wystawia dla kuratora zaświadczenie, w którym określa zakres jego uprawnień (art. 604 k.p.c.). Na gruncie powyższych uregulowań wskazuje się, że kurator dla osoby prawnej, o którym stanowi art. 42 § 1 k.c. jest kuratorem prawa materialnego. Kurator ustanowiony w oparciu o powyższy przepis jest przedstawicielem ustawowym osoby prawnej i należy stosować do niego stosowne przepisy o przedstawicielstwie. Do kuratora stosujemy teorię przedstawicielstwa, a nie teorię organów, ze skutkami z tego wynikającymi. Zakres kompetencji kuratora ustanowionego na podstawie art. 42 k.c. jest ograniczony, gdyż powinien on niezwłocznie postarać się o powołanie organów osoby prawnej, a w razie potrzeby postarać się o likwidację osoby prawnej. Kurator osoby prawnej ustanowiony w trybie art. 42 k.c. może podejmować czynności zmierzające do tego, aby organ był powołany w sposób prawidłowy. Kurator nie ma jednak prawa do powołania takiego organu i nie może zastępować uprawnionych do powoływania organów (por. post. SN z dnia 7 maja 2004 r., sygn. III CK 249/03, OSN 2005, nr 5, poz. 87 z aprobującą glosą A. Łopuszańskiego, Mon. Praw. 2006 r. nr 12, s. 664). Kurator prawa materialnego, powołany na podstawie art. 42 k.c., jako przedstawiciel ustawowy o ściśle restrykcyjnie określonych kompetencjach, nie może być uznany za organ i trwale go zastępować. Kompetencje kuratora nie rozciągają się na ogólną sferę działania osoby prawnej (tj. prowadzenia spraw i reprezentacji sensu largo), jak ma to miejsce w przypadku jej organów. Czynności kuratora, o których mowa w art. 42 k.c., są ściśle określone, wyznaczając tym samym zakres jego dopuszczalnego działania. Poza tym zakresem, kurator nie może prowadzić spraw osoby prawnej. Dokonywanie przez kuratora czynności z zakresu reprezentacji nie może być rozpatrywane w dłuższej perspektywie czasowej (tj. wykraczającej poza okres niezbędny do doprowadzenia do powołania organów albo likwidacji osoby prawnej), przede wszystkim z uwagi na wyłączenie możliwości prowadzenia przez niego spraw osoby prawnej. Podobnie nie można uznać kuratora powołanego na postawie art. 42 k.c. za pełnomocnika procesowego w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania cywilnego, gdyż jego umocowanie obejmuje tylko jednorazową czynność jaką jest złożenie wniosku o rozwiązanie osoby prawnej. Ustawowe kompetencje kuratora nie rozciągają się na inne działania, polegające na występowaniu w imieniu osoby prawnej z powództwami cywilnymi, dochodzeniu należności czy zawieraniu ugód. Niedopuszczalne jest również udzielanie przez takiego kuratora jakichkolwiek pełnomocnictw (por. A. Kidyba, Komentarz do art. 42 kodeksu cywilnego w: Kodeks cywilny. Komentarz Tom I. Część ogólna, red. A. Kidyba, wydanie WKP, 2012) oraz post. SN z dnia 7 maja 2004 r., sygn. III CK 249/03, OSNC 2005/5/87; post. SN z dnia 30 maja 2008 r., sygn. III CZP 40/08; uchwała SN z dnia 8 marca 2008 r., sygn. CZP 95/11, OSNC 2012/11/125 z glosą A. Jasińskiego opubl. Palestra 1-2/2014 str. 168-167 i glosa A. Stokłosy opubl. PiP 2014/7/125-130; post. SN z dnia 23 listopada 2012 r., sygn. IV CCK 150/12 i powołane w jego uzasadnieniu orzecznictwo, post. S. Apel. w Katowicach z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. I ACz 1135/12, lex nr 1239906; wyrok Sądu Apel. w Katowicach z dnia 11 marca 2010 r., sygn. V ACa 47/10, lex nr 1133925). Uwzględniwszy powyższe poglądy prawne oraz regulacje art. 42 k.c., także w orzecznictwie sądowoadministracyjnym konsekwentnie prezentowany jest pogląd, że kurator ustanowiony w oparciu o wniosek złożony na podstawie art. 138 § 3 O.p., na mocy art. 42 k.c. nie jest uprawniony do bieżącego prowadzenia spraw spółki, a tym samym stałego (czasowego) zastąpienia ustawowych bądź statutowych organów osoby prawnej, a jedynie do niezwłocznego doprowadzenia bądź to do likwidacji osoby prawnej, bądź też do umożliwienia jej, poprzez powołanie właściwych organów, podjęcia samodzielnego, prawidłowego działania, w tym zarządzania i reprezentacji. Kurator ustanowiony w trybie art. 42 k.c. nie może reprezentować organów spółki w postępowaniach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, czyli w sprawach niezwiązanych ani z powołaniem organów spółki, ani jej likwidacją (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 29 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Gl 1271/08; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 22 września 2009 r., sygn. akt I SA/Gl 350/09; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 stycznia 2008 r., sygn. akt I SA/Wr 1198/07; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 31 stycznia 2007 r., sygn. akt II SA/Gd 290/06; wyrok NSA z dnia 10 marca 2008 r., sygn. akt II OSK 59/07; wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 stycznia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2104/12; wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2354/14). W orzecznictwie podnosi się, że przepis art. 138 § 3 O.p. jest jedynie podstawą prawną do złożenia przez organ podatkowy wniosku o ustanowienie kuratora dla osoby prawnej, którego uwzględnienie przez sąd polega na ustanowieniu kuratora na podstawie art. 42 § 1 k.c. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2014 r. (sygn. akt III CZP 101/14, lex nr 1551365) przyjęto, że art. 138 § 3 O.p. jest podstawą złożenia przez organ podatkowy wniosku o ustanowienie kuratora na mocy art. 42 § 1 k.c. W uzasadnieniu powołanej uchwały podnosi się, że brak jest jakichkolwiek merytorycznych argumentów przemawiających za przyjęciem, aby art. 138 § 3 O.p. miał stanowić podstawę prawną dla sądu rejestrowego do ustanowienia kuratora upoważnionego do reprezentowania osoby prawnej i to nawet wówczas, gdyby zakres tej reprezentacji miał się ograniczać do podejmowania czynności w postępowaniach podatkowych, czy w przedmiocie wszczynania i przeprowadzania kontroli podatkowej. Zakres czynności, do których uprawniony jest taki kurator, obejmuje jedynie czynności niezbędne z punktu widzenia urzeczywistnienia celów, do osiągnięcia których mają zmierzać jego działania określone w art. 42 § 2 k.c. W konsekwencji powyższego także w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że kurator spółki powołany w trybie art. 138 § 3 O.p. nie jest upoważniony do reprezentowania spółki przed sądem administracyjnym (por. post. NSA z dnia 2 grudnia 2015 r., sygn. akt I FSK 1803/15; baza orzeczeń nsa.gov.pl.). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę poglądy powyższe podziela. Dodać należy, że czynności kuratora, o których mowa w art. 42 k.c., są ściśle zakreślone i bez względu na treść orzeczenia sądu rejestrowego (a wcześniej sądu opiekuńczego), umocowanie kuratora powinno ograniczać się tylko do powyższego zakresu czynności. Określenie kompetencji kuratora musi odbywać się w ścisłej korelacji z treścią art. 42 § 2 k.c. i zawartym tam zakresem czynności. Sąd nie może rozszerzać swobodnie treści normy prawnej wbrew jej brzmieniu. Dlatego też umocowanie kuratora przez sąd do reprezentacji (sensu largo) i prowadzenia bieżących spraw osoby prawnej jest absolutnie wadliwe (por. A. Kidyba Op.cit., wyrok S. Apel. w Katowicach z dnia 11 marca 2010 r., sygn. V ACa 47/10). Reasumując przyjąć należy, że kurator skarżącej Spółki powołany w trybie art. 138 § 3 O.p. na mocy art. 42 k.c. nie jest upoważniony do reprezentacji Spółki przed sądem administracyjnym. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy po wniesieniu skargi do WSA w W. w imieniu M. Sp. z o.o. przez kuratora spółki adw. J. M., Sąd I instancji wezwał jedynie tegoż kuratora do uzupełnienia braku formalnego skargi przez złożenie dokumentu, z którego wynika przedmiotowe umocowanie (k. 12 akt sądowych). Następnie skierowano do tegoż kuratora Spółki jako podmiot ją reprezentujący wezwanie do uiszczenia przez skarżącą M. Sp. z o.o. wpisu od skargi. Wezwanie to stanowiło wykonanie zarządzenia wydanego w trybie art. 220 § 1 p.p.s.a. (k. 19 akt sądowych). W konsekwencji kurator spółki wniósł w jej imieniu zażalenie na zarządzenie dotyczące wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi (k. 21 akt sądowych). Oznacza to, że zażalenie wniesione w oparciu o art. 227 p.p.s.a. sporządził i wniósł w imieniu spółki kurator skarżącej powołany w trybie art. 138 § 3 O.p. na mocy art. 42 k.c. Z treści złożonego do akt ww. postanowienia Sądu Rejonowego, a także zaświadczenia dla kuratora wydanego w oparciu o art. 604 k.p.c. oraz odpisu KRS M. Sp. z o.o. wynika, że skarżąca nie miała Zarządu co najmniej od daty powołania J. M. na kuratora Spółki na mocy art. 42 k.c., tj. od 18 czerwca 2014 r. i braki w tym zakresie nie zostały uzupełnione, gdyż organy nie zostały powołane. Zważywszy na powyższe i zaprezentowany na wstępie pogląd o braku umocowania kuratora osoby prawnej, o którym stanowi art. 42 k.c., do reprezentowania tejże osoby prawnej w postępowaniu sądowoadministracyjnymi, stwierdzić należy, że kurator spółki adw. J. M. nie był podmiotem uprawnionym do sporządzenia i wniesienia w jej imieniu zażalenia. Skoro kurator spółki ustanowiony na mocy art. 42 k.c. nie był umocowany do reprezentowania skarżącej spółki w postępowaniu sądowoadministracyjnym, to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego doręczenie mu, jako osobie reprezentującej ww. spółkę, wezwania do uiszczenia wpisu od skargi było prawnie nieskuteczne. Skuteczność czynności procesowych należy oceniać według daty dokonania czynności przez dany podmiot lub wobec niego. W sytuacji zatem, gdy dany podmiot nie może reprezentować strony, bezskuteczne są czynności wobec samej strony (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt I GSK 554/10, lex nr 737468). W konsekwencji tego przyjąć należało, że skoro doręczenie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi (stanowiące wykonanie zarządzenia wydanego w trybie art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a.) okazało się bezskuteczne, to nie powoduje to rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia zażalenia. To zaś oznacza, że zażalenie, które zostało wniesione w tej sprawie przez kuratora spółki, któremu powyższe wezwanie doręczono, a który nie był umocowany w świetle art. 42 k.c. do jej reprezentowania w tym postępowaniu, jest niedopuszczalne. Czynności Przewodniczącego w zakresie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi były w tej sytuacji przedwczesne. Po złożeniu przez kuratora spółki skargi do Sądu I instancji nie zostały podjęte właściwe działania zmierzające przede wszystkim do ustalenia, czy skarga została skutecznie wniesiona. Wskazać zatem należy, że w myśl art. 28 § 1 p.p.s.a. osoby prawne oraz jednostki organizacyjne mające zdolność sądową dokonują czynności w postępowaniu przez organy albo osoby uprawnione do działania w ich imieniu. Stwierdzenie braków w składzie organów osoby prawnej będącej stroną uniemożliwiających jej działanie, obliguje sąd do wezwania strony do uzupełnienia wymienionych braków (art. 52 § 2 p.p.s.a.), pod rygorem skutków określonych w art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z art. 31 § 1 p.p.s.a., jeżeli braki w zakresie zdolności procesowej dają się uzupełnić, Sąd wyznacza odpowiedni termin do ich usunięcia. Przewidziany natomiast w art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.a. tryb zawieszenia postępowania znajduje zastosowanie wtedy, gdy skargę wniósł podmiot, który miał zdolność procesową w momencie dokonywania tej czynności procesowej, lecz ową zdolność następnie utracił. Innymi słowy obowiązek zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 § 1 pkt 2 p.p.s.s.a. dotyczy wyłącznie postępowań toczących się. O toczącym się postępowaniu można zaś mówić dopiero po skutecznym wniesieniu pisma inicjującego postępowanie. Tych wszystkich uregulowań nie uwzględniono przed podjęciem czynności przewidzianych w art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a., gdyż wadliwie przyjęto, że kurator spółki ustanowiony na mocy art. 42 k.c. jest uprawniony do jej reprezentacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z przyczyn wyżej wskazanych zażalenie to było niedopuszczalne i podlegało odrzuceniu. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 180 w zw. z art. 197 § 2 i 198 p.p.s.a.