II SA/Wa 2110/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Iwona Maciejuk (spr.), Janusz Walawski, Protokolant starszy sekr. sądowy Sylwia Rosińska-Czaykowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2017 r. sprawy ze skargi L. W. reprezentowanego przez opiekuna prawnego S. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę- Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku S. R. z dnia [...] maja 2016 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla całkowicie ubezwłasnowolnionego syna L. W., decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.) odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2016 r. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 powołanej ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podniósł, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej (por. wyrok WSA z 29.05.2007 r., sygn. akt II SA/Wa 460/07). Prezes ZUS wskazał, że na przestrzeni 53 lat życia P. W. udokumentowano 21 lat i 5 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie udokumentowano żadnego z tych okresów. W okresach od [...].06.1990 r. do [...].12.1991 r. i od [...].09.2003 r. do [...].02.2016 r. tj. do dnia śmierci, P. W. nie kontynuował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Prezes ZUS podał, że z akt sprawy nie wynika, aby w wymienionych okresach P. W. nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt że nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W przerwach w ubezpieczeniu ojciec wnioskodawcy nie był zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, co wskazuje, że nie był osobą aktywnie poszukującą pracy. Organ podniósł, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. R. wskazała, że nie zna powodów, dla których P. W. nie pracował. Organ wskazał nadto, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...].08.2008 r. ustalił, że L. W. jest trwale całkowicie niezdolny do pracy od urodzenia i niezdolność pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. Oddział ZUS w [...] przyznał L. W. rentę socjalną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej od dnia [...] czerwca 2008 r. na stałe, która obecnie wynosi 741,35 zł miesięcznie. Organ wyjaśnił, że przepisy ustawy o rencie socjalnej z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ustawy, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. (por. wyrok NSA z 4.07.2001 r. sygn. akt II SA 388/01). Prezes ZUS dodał, że świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane osobie, która nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Dla oceny posiadania niezbędnych środków utrzymania ma znaczenie każde świadczenie pieniężne otrzymywane przez osobę ubiegającą się o świadczenie w drodze wyjątku. Przy ocenie należy uwzględniać nie tylko jego wysokość, ale także stabilność i charakter. Renta socjalna ma w swojej istocie na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania (por. wyrok NSA z 20.04.2010 r. sygn. akt I OSK 150/10). Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2016 r. [...] stała się przedmiotem skargi L. W. reprezentowanego przez opiekuna prawnego S. R. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Opiekun prawny skarżącego zarzucił: naruszenie przepisów mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 i 77 K.p.a. polegające na naruszeniu zasady praworządności oraz pominięciu istotnych okoliczności sprawy mających wpływ na wydanie decyzji, a ponadto naruszenie art. 80 K.p.a. poprzez sprzeczność ustaleń z zebranym materiałem dowodowym oraz naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Opiekun prawny skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W uzasadnieniu skargi wskazała, że nie znaleziono dokumentów na potwierdzenie zatrudnienia ojca skarżącego. S. R. powołała się na pismo z dnia [...] września 2016 r., w którym wskazano, że ojciec skarżącego przebywał w areszcie. W ocenie skarżącego jest to szczególna okoliczność, która uniemożliwiła podjęcie zatrudnienia. Nadto wskazała, że syn wymaga stałej opieki i w związku z tym nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy, a kwota uzyskiwanych świadczeń nie pozwala na godne życie. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Podał, że ustalono, iż P. W. aż do dnia zgonu nie był niezdolny do pracy oraz że legalnej pracy w sposób możliwy do udokumentowania nie poszukiwał – brak jest jakichkolwiek śladów jego rejestracji w charakterze bezrobotnego. Jeśli podejmował pracę na umowy o dzieło, to nie mogły być podstawą do ubezpieczenia i nie ma żadnego znaczenia, jakie ewentualnie intencje są przypisywane pracodawcom. Organ wskazał, że skoro pełnomocnik skarżącego żąda by organ uznał, że zmarły poszukiwał pracy, powinna przedstawić dowody na tę okoliczność. Organ może dotrzeć do materiałów występujących w aktach urzędowych – i uczynił to nie stwierdzając rejestracji w [...]UP. Jeśli istniała inna aktywność, organ zbadać jej nie może – ponieważ nie ma żadnej wiedzy o zaistniałych w życiu zmarłego stanach faktycznych i przyczynach jego życiowych wyborów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W ocenie Sądu postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.) - zwanej dalej "K.p.a.", a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest prawidłowe. Zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS nie naruszają zatem prawa, w tym powołanych w skardze przepisów art. 7, art. 77 K.p.a., art. 80 K.p.a., jak również art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748), który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji. Organ wziął pod uwagę wszystkie okoliczności mające w niniejszej sprawie znaczenie, rozważył je wszechstronnie i dokonał prawidłowej oceny na gruncie art. 80 K.p.a., co znalazło wyraz w uzasadnieniu decyzji, spełniającym wymogi art. 107 § 3 K.p.a. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Nie mają one charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. W rozpoznawanej sprawie, na co zwrócił uwagę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, mamy do czynienia z sytuacją pobierania przez skarżącego, wnoszącego o przyznanie renty rodzinnej po zmarłym ojcu, renty socjalnej. Przedmiotowe świadczenie przysługuje, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.), osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1. przed ukończeniem 18 roku życia, 2. w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia, 3. w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej (ust. 1). Osobie, która spełnia warunki określone w art. 1, przysługuje: 1. renta socjalna stała – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała, 2. renta socjalna okresowa – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (ust. 2). W myśl art. 12 ust. 1 powołanej powyżej ustawy, decyzję w sprawie renty socjalnej wydaje i świadczenie to wypłaca jednostka organizacyjna Zakładu (ZUS) właściwa ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu osoby ubiegającej się o rentę socjalną. Renta socjalna i koszty jej obsługi są finansowane ze środków budżetu państwa. Jednocześnie stosownie do treści art. 7 ust. 1 tej ustawy, renta ta nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury, uposażenia w stanie spoczynku, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty inwalidzkiej lub pobierającej świadczenie o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych, renty strukturalnej, a także osobie uprawnionej do zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Powyższe oznacza m.in., że ustawodawca wykluczył zbieg świadczeń typu ubezpieczeniowego, które zostały uregulowane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS z rentą socjalną. Uzasadnione jest zatem twierdzenie organu, mając na względzie dodatkowo uznaniowy charakter świadczenia w drodze wyjątku, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że nie jest możliwy zbieg świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Stanowisko powyższe znalazło potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 388/01, Lex nr 55032). Ponadto w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że: "renta socjalna jest świadczeniem mającym szczególny charakter. Analiza pozytywnych przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia (art. 2 i art. 4 ustawy o rencie socjalnej), wśród których brak jest wymogu posiadania jakiegokolwiek stażu ubezpieczeniowego, wskazuje jednoznacznie, iż jest ono przyznawane osobom, które ze względu na stan zdrowia powodujący całkowitą niezdolność do pracy powstałą wskutek naruszenia sprawności organizmu powstałego przed wejściem na rynek pracy, nie miały możliwości "wypracowania" stażu ubezpieczeniowego, który dawałby im podstawę do skutecznego ubiegania się przynajmniej o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta socjalna stanowi więc świadczenie o charakterze zabezpieczającym, kompensującym brak możliwości uzyskania uprawnień do świadczeń z sytemu ubezpieczeń społecznych, a jej celem jest zapewnienie osobie spełniającej ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia środków finansowych niezbędnych do życia." (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 stycznia 2015 r. sygn. akt III AUa 372/14, LEX nr 1663072). Już wskazana okoliczność wyklucza możliwość przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. Prawidłowo zatem organ odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Nadto wskazać należy, że prawo do renty rodzinnej w drodze wyjątku jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11.09.2001 r., sygn. akt II SA 1717/01). Zasadnie zatem Prezes ZUS dokonał ustaleń spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy w odniesieniu do ojca skarżącego, a następnie samego skarżącego. Zasadnie stwierdził, że nie zostały one spełnione łącznie. Wprawdzie staż ubezpieczeniowy ojca skarżącego wynosił łącznie 21 lat i 5 miesięcy, jednakże w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca wnioskodawcy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie udokumentowano żadnego z tych okresów. W sprawie nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. o sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44). S. R. nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających, że ojciec wnioskodawcy poszukiwał pracy. Organ nie miał w związku z tym możliwości zweryfikowania twierdzeń strony. Wskazywana zaś przez S. R. okoliczność przebywania przez P. W. w areszcie nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2005 r. sygn. akt OSK 1111/04). Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w wyroku.