I GSK 2245/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia NSA Hanna Kamińska Protokolant starszy asystent sędziego Dorota Onyśk po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 października 2017 r. sygn. akt II SA/Go 471/17 w sprawie ze skargi A na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty należnej z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z 5 października 2017 r., sygn. akt II SA/Go 471/17, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę A (dalej: skarżąca, strona) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze z [...] kwietnia 2017 r. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Żarach z [...] września 2014 r. w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności. Przedstawiając stan faktyczny Sąd podał, że w zaskarżonym postanowieniu organ wskazał na deklaratoryjny charakter postanowienia określającego wysokość uznanej i nieprzekazanej wierzytelności, które wskazuje jedynie na wartość nieuregulowanego zobowiązania. Skarżąca została zawiadomiona o zajęciu wierzytelności, a realizacja zajęć wynikających z tych zawiadomień nie nastąpiła. Istota sporu, zdaniem organu, polegała na rozstrzygnięciu czy skarżąca, będąca dłużnikiem zajętej wierzytelności, bezpodstawnie uchylała się od przekazania organowi egzekucyjnemu wierzytelności wynikających z umów zawartych z B., dotyczących realizacji inwestycji w Mirostowicach Górnych. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze wskazał na dokument z 27 lipca 2015 r.– podpisany przez przedstawiciela skarżącej oraz przedstawiciela B, stanowiący uzgodnienie rozliczenia końcowego, z którego wynika, że skarżąca uznaje swoje zobowiązanie wobec spółki B, w wysokości 254.131,80 zł wynikające z niezapłaconych faktur oraz kwotę 34.218,60 zł z przejętego przez inwestora wyposażenia dostarczonego przez B, pomniejszoną o wcześniej uregulowaną kwotę 15 000 zł, co łącznie daję kwotę 273.349,68 zł. Organ wskazał, że zawarto również dwa porozumienia, w których przeznaczono 50.000 zł na wykonanie niezbędnych prac i poprawek, którymi B zostanie obciążona fakturą VAT. Ponadto wykonawca przekazał skarżącej zakupione materiały, a kosztami wykonanej usługi przez podwykonawcę nie obciążono inwestora. Organ wskazał, że faktury nr: 24/2014, 25/2014, 26/2014 zostały rozliczone jako koszty kwalifikowane, ujęte w kosztorysie inwestorskim otrzymanej dotacji unijnej, nadto do faktur tych dołączono protokoły przyjęcia wykonanych prac. Organ podkreślił znaczenie ugody zawartej przez strony 27 lipca 2015 r., w tym - jej znaczenie w rozumieniu art. 917 kodeksu cywilnego. Przedstawiając motywy rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że do wydania postanowienia, o którym mowa w art. 71a § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.2016.599; dalej: u.p.e.a.), niezbędne jest łączne zrealizowanie dwóch przesłanek: dłużnik zajętej wierzytelności musi uchylać się od jej przekazania organowi egzekucyjnemu oraz jednocześnie to uchylanie się musi mieć charakter bezpodstawnego. Nie można zatem wydać postanowienia, o jakim mowa w tym przepisie, jeżeli dłużnik co prawda uchylał się od przekazania wierzytelności, ale miał do tego podstawy. Obie te okoliczności - fakt uchylania się oraz bezpodstawność takiego działania - muszą być ocenione przez organy egzekucyjne obu instancji. W ocenie Sądu nie budziło wątpliwości, że skarżąca nie przekazała zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Została zatem spełniona pierwsza z omówionych przesłanek warunkujących byt postanowienia na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. Sporne było natomiast, czy to nieprzekazanie miało charakter bezpodstawny. Zdaniem organu również i ta przesłanka została zrealizowana. W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy dawał podstawę do stwierdzenia, że uchylanie się przez skarżącą od przekazania organowi zajętej kwoty wierzytelności było bezpodstawne, w rozumieniu art. 71a § 9 u.p.e.a. Wierzytelność B wobec skarżącej wynikała z realizacji umowy z 22 czerwca 2012 r. o wykonanie inwestycji budowlanej. Pomiędzy stronami tej umowy powstał spór co do wysokości zobowiązania skarżącej wobec B z tytułu wykonania robót budowlanych. Bezspornie 27 lipca 2015 r. strony zawarły ugodę – uzgodnienie rozliczenia końcowego inwestycji - zgodnie z którym skarżąca uznała należności wynikające z faktur 24/2014 do 27/2014 oraz częściowo z faktury 23/2014, do kwoty 273.349,68 zł. Prace budowlane, których dotyczą ww. faktury zostały odebrane - zgodnie z protokołami odbioru, zostały również rozliczone przez Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego jako koszty kwalifikowane, w ramach dofinasowania danej inwestycji budowlanej ze środków unijnych. Nadto jak wynika z pisma Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Żarach z 26 kwietnia 2016 r. decyzją z [...] stycznia 2016 r. udzielono inwestorowi pozwolenia na użytkowanie bazy turystycznej na dz. ewid. nr 752/11, 751/5, 751/6, 178/1 w Mirostowicach Górnych, natomiast decyzją z [...] października 2015 r. udzielono pozwolenia na użytkowanie zbiorników wodnych na działce nr 752/11 w Mirostowicach Górnych. W świetle powyższych okoliczności, które pozostają bezsporne, Sąd uznał, że budowa inwestycji, której dotyczy umowa z 22 czerwca 2012 r. została ukończona. Nie budzi również wątpliwości Sądu, że przed zajęciem wierzytelności w sprawie spółka B nie wystąpiła przeciwko skarżącej do sądu powszechnego z powództwem o zapłatę, jak również skarżąca nie wystąpiła na drogę sądową z odpowiednim roszczeniem przeciwko B. W toku postępowania skarżąca podnosiła okoliczności dotyczące wadliwego wykonania przedmiotu umowy oraz w konsekwencji podnosiła konieczność potrącenia kwoty z tytułu usunięcia wad i usterek. Sąd zaznaczył jednak, że stanowisko skarżącej w tym względzie nie było jednolite i jednoznaczne. W ocenie Sądu, w analizowanej sprawie, przed zajęciem wierzytelności przez organ egzekucyjny, nie doszło potrącenia wskazywanej wierzytelności skarżącej z wierzytelnością B. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do takich ustaleń, nadto sama skarżąca która wprawdzie powołuje się na okoliczności dotyczące wzajemnych potrąceń, jednak konkretnego zarzutu potrącenia z art. 498 i nast. kc nie podniosła i nie wykazała. Sąd podkreślił, że dla wykazania, że istniały podstawy do nieprzekazania zajętej wierzytelności konieczne jest wskazanie przesłanek prawnych. Zarzucając nieprawidłowe wykonanie umowy skarżąca w żadnym momencie nie wskazała konkretnej kwoty, którą z tego tytułu stawia do potrącenia z należnością B, skarżąca wskazywała na konieczność przeprowadzenia audytu w celu ustalenia roszczenia wobec dłużnika zobowiązanego, rozważała również skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego, natomiast jak wynika z treści art. 498 kc instytucja potrącenia wymaga, aby wysokość wierzytelności przedstawionej do potrącenia była skonkretyzowana. Z powyższych względów Sąd uznał, że argumentacja skarżącej w tym względzie nie może mieć wpływu na zasadność wydania postanowienia na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. W ocenie Sądu okoliczności podnoszone przez skarżącą nie mogą również świadczyć o tym, że zajęta wierzytelność była sporna. Złożone przez strony umowy oświadczenia, wystawione faktury oraz pozostałe dokumenty stanowiące materiał dowodowy, dawały podstawy do przyjęcia, że B posiada wierzytelność wobec skarżącej w wysokości - co najmniej - odpowiadającej zajętej wierzytelności. Ocena przez organ egzekucyjny czy dana wierzytelność jest bezsporna odbywa się natomiast według kryteriów określonych w art. 89 § 3 u.p.e.a. Odnosząc się do postawionego dopiero na etapie skargi zarzutu przedawnienia Sąd uznał, że prawidłowe jest stanowisko organu wyrażone w odpowiedzi na skargę, że na etapie postępowania egzekucyjnego nie mógł być on przedmiotem rozważań organu egzekucyjnego. Wbrew twierdzeniom skarżącej wyliczenie kwoty zajętej wierzytelności, na potrzeby danego postępowania, było wystarczające. Sąd podkreślił, że dłużnik zajętej wierzytelności nie może wnikać w zasadność prowadzenia postępowania egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi zobowiązanemu. Od momentu zajęcia wierzytelności organ egzekucyjny wchodzi w prawa dotychczasowego wierzyciela, co dla dłużnika zajętej wierzytelności oznacza obowiązek spełnienia świadczenia pieniężnego na rzecz organu egzekucyjnego, a nie dotychczasowego wierzyciela. W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie daje podstaw do uwzględnienia zarzutów w zakresie naruszenia ogólnych zasad postępowania administracyjnego - w toku postępowania organ zebrał obszerny materiał dowodowy, który dawał podstawy do wydania zaskarżonego postanowienia. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i umorzenie postępowania, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie: 1. art. 174 pkt 1 p,p.s.a. w związku z: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 71a § 9 oraz art. 71b u.p.e.a. w zakresie w jakim Sąd uznał, że strona bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Wierzytelności nie zostały jeszcze uregulowane, a dłużnik nie dochodzi jej na drodze sądowej i już nie wzywa do zapłaty. b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 117, art. 118 i art. 120 kodeksu cywilnego w zakresie w jakim Sąd uznał nie uznał podniesionego zarzutu przedawnienia; 2. art. 174 pkt 2 p.p.s.a. w związku z: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 6, art. 7 i art. 7a oraz art. 11 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a, w zakresie w jakim Sąd uznał, że organy miały prawo w miejsce sądu powszechnego uznać i rozstrzygnąć, czy wierzytelność jest bezsporna oraz pominięcia istotnych dowodów, które wskazują, że wierzytelność była sporna a strona musiała ponosić i jeszcze ponosi koszty usuwania usterek i poważnych niedoróbek. Wady były ukryte oraz roboty wykonane z materiałów niskiej jakości, a ujawniły się już po oddaniu obiektów do użytkowania. b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. ponieważ Sąd w uzasadnieniu wyroku nie ustosunkował się do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze, a dotyczące rozliczeń VATu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd dopuścił do sytuacji, w której strona będzie musiała spłacać nie własne długi podatkowe, w sytuacji kiedy do końca nie było i nie jest rozstrzygnięta wielkość wierzytelności do zapłacenia oraz nie są jeszcze ostatecznie dokonane wyliczenia i ustalenia kwoty odszkodowania za nienależyte i wadliwe wykonanie robót. Organ nie skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Powołane w skardze kasacyjnej podstawy kasacyjne nie mogły doprowadzić do uwzględnienia wniesionego środka zaskarżenia. Podstawę prawną określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności stanowi art. 71a § 9 u.p.e.a., zgodnie z którym jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Z kolei art. 70 u.p.e.a.: w § 1 stanowi, że dłużnik zajętej wierzytelności jest obowiązany do naliczenia odsetek z tytułu niezapłacenia należności w terminie, należnych od następnego dnia po dniu wystawienia przez organ egzekucyjny zawiadomienia o zajęciu wierzytelności lub prawa majątkowego do dnia przekazania organowi egzekucyjnemu środków pieniężnych uzyskanych z zajęcia; w § 2 precyzuje terminy naliczania odsetek w przypadku przekazywania środków za pośrednictwem rachunku bankowego; w § 3 nakłada na organ egzekucyjny obowiązek powiadamiania dłużnika zajętej wierzytelności przez organ egzekucyjny o każdorazowej zmianie stawki odsetek z tytułu niezapłacenia należności w terminie; w § 4 stwierdza, że dłużnik zajętej wierzytelności nie odpowiada za nieprawidłowe obliczenie odsetek, jeżeli organ egzekucyjny nie powiadomił go w porę. Zwrócić należy uwagę, że kontrola, o której mowa w art. 71a §1 u.p.e.a. została określona przez ustawodawcę jako uprawnienie organu egzekucyjnego dla zabezpieczenia realizacji celów jakie zostały określone w postępowaniu egzekucyjnym. Wskazuje na to sformułowanie "organy egzekucyjne uprawnione są". Celem tego postępowania jest jedynie ustalenie okoliczności wskazujących czy dłużnik zajętej wierzytelności nie uchylił się od bezpodstawnego przekazania tej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, który dokonał zajęcia. Jeżeli więc cel, dla którego przeprowadzenie kontroli zostało przewidziane zostaje zrealizowany bez konieczności jej przeprowadzenia, to można uznać, że nieprzeprowadzenie kontroli, o której mowa w art. 71a § 1 u.p.e.a. nie stanowi przeszkody do wydania postanowienia o jakim mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1515/10). W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że ustalenie bezpodstawnego uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności może nastąpić alternatywnie na podstawie zgromadzonego w sprawie egzekucyjnej materiału dowodowego lub poprzez przeprowadzenie kontroli (por. wyrok WSA w Poznaniu z 22 kwietnia 2010 r., I SA/Po 196/10, wyroki WSA w Gdańsku z 14 września 2010 r., I SA/Gd 571/10, z 27 września 2011 r., I SA/Gd 633/11). W niniejszej sprawie organ egzekucyjny przeprowadził czynności kontrolne u dłużnika zajętej wierzytelności, tj. skarżącej kasacyjnie finalnie uznając, że nieprzekazanie zajętej wierzytelności (okoliczność bezsporna) miało charakter bezpodstawny (okoliczność sporna między stronami). WSA w Gorzowie Wielkopolskim uznał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy daje podstawę do stwierdzenia, że uchylanie się przez skarżącą od przekazania organowi zajętej kwoty wierzytelności było bezpodstawne w rozumieniu art. 71a § 1 u.p.e.a. To stanowisko należy podzielić. Przypomnieć należy, że kluczowe znaczenie organ przypisał fakturom z dnia 17 listopada 2014r. nr 24/2014, 25/2014 i 26/2014 oraz uzgodnieniu zawartemu w dniu 27 lipca 2015 dotyczącym rozliczenia końcowego inwestycji i ugodzie. Wzmiankowane faktury zostały rozliczone, jako koszty kwalifikowalne, ujęte w kosztorysie inwestorskim otrzymanej przez skarżącą dotacji unijnej. Nie jest kwestionowane, że zawarta w dniu 27 lipca 2015r. ugoda dotycząca wierzytelności spółki B wobec skarżącej wynikająca z realizacji umowy z dnia 22 czerwca 2012r. o wykonanie inwestycji budowlanej potwierdza uznanie należności wynikające m.in. z powyższych faktur i świadczy o tym, że B posiada wobec skarżącej kasacyjnie wierzytelność w wysokości – co najmniej - odpowiadającej zajętej wierzytelności. Dodać należy, że A oświadczył, w toku postępowania że faktury te nie są przedmiotem sporu. Sąd I instancji wyjaśnił natomiast, że kwestia ewentualnych wzajemnych potrąceń, czy też wystąpienia przed zajęciem wierzytelności do sądu powszechnego z roszczeniami - czy to wobec skarżącej kasacyjnie, czy to przez skarżącą kasacyjnie - również nie została przez A wykazana. W tej sytuacji należało uznać za prawidłowe stwierdzenie organu, a w ślad za nim, Sądu I instancji, że skarżąca uznaje swoje zobowiązanie wobec spółki B w wysokości 254.131,80 zł wynikające z niezapłaconych faktur oraz kwotę 34.218,60 zł z przejętego przez inwestora wyposażenia dostarczonego przez B pomniejszoną o wcześniej uregulowaną kwotę 15 000 zł, co łącznie daję kwotę 273.349,68 zł. Wobec powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zebrany w sprawie materiał dowodowy w sposób wystarczający potwierdzał, że strona bezpodstawnie uchyliła się od przekazania organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności. Tym samym słusznie Sąd i instancji uznał, że brak jest podstaw do wyeliminowania zaskarżonego postanowienia z obrotu prawnego. Końcowo należy odnieść się do argumentu podniesionego, jak wskazuje sama skarżąca kasacyjnie "z ostrożności procesowej", że zajęcie rachunków bankowych strony wobec prowadzonej przez nią działalności charytatywnej powoduje, że nie może ona sprostać zadaniom takim jak utrzymanie bezdomnych, a to wobec braku innych stałych i znaczących źródeł dochodu. Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega te okoliczności, tym niemniej określenie "bezpodstawne uchylanie się" nie odnosi się do okoliczności związanych z kondycją finansową dłużnika zajętej wierzytelności. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 15 maja 2012r., II FSK 2221/10, opubl. CBOiS stwierdził, że zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" z art. 71a § 9 należy interpretować jako przesłankę prawną a nie faktyczną, na co też trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.