I OSK 2840/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędzia del. WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Protokolant sekretarz sądowy Anna Wawrzyniak po rozpoznaniu w dniu 24 września 2019 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 854/17 w sprawie ze skargi F. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od F. R. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z 17 sierpnia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 854/17) oddalił skargę F. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] marca 2017 r., utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z [...] grudnia 2016 r. odmawiającą skarżącemu potwierdzenia prawa do rekompensaty. Wyrok ten wydany został w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Wnioskiem z 28 czerwca 2006 r. F. R. wystąpił o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. W., Z. R. i H. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], o powierzchni 333 ha wraz z zabudowaniami. Decyzją z [...] października 2011 r. Wojewoda Małopolski odmówił wnioskodawcy potwierdzenia prawa do rekompensaty, a Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] grudnia 2011 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 września 2012 r. (sygn. akt I SA/Wa 294/12) uchylił obie powyższe decyzje. Powodem uchylenia rozstrzygnięć organów była ocena, że w stosunku do jednej z poprzedniczek prawnych skarżącego – Z. W. wadliwie przyjęto, że nie zamieszkiwała ona w dacie 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 4 lipca 2014 r. (sygn. akt I OSK 2994/12) oddalił skargę kasacyjną organu, uznając że z uwagi na nowelizację ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej spowodowaną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12) uznającym art. 2 pkt 1 tej ustawy w zakresie w jakim uzależniał prawo do rekompensaty od zamieszkiwania na byłym terytorium RP za niezgodny z Konstytucją, zachodzi konieczność ponownej oceny przez organy przesłanki zamieszkiwania przez wszystkie trzy byłe właścicielki majątku [...] na byłym terytorium RP. W toku ponownie prowadzonego postępowania w sprawie, Wojewoda Małopolski uzupełnił materiał dowodowy m.in. o protokół przesłuchania świadka A. G., strony F. R., kserokopie protokołu spisanego dnia 24 lipca 1939 r. w majątku [...] i dekretu przyznania spadku po H. W. wydanego przez Sąd Okręgowy w Krakowie z 1 października 1927 r., listów Z. W. (R.) pisanych do matki oraz pocztówek nadanych do Z. W. przez córkę Z. W. (R.). Decyzją z [...] grudnia 2016 r. Wojewoda Małopolski na podstawie art. 7 ust. 2 w związku z art. 1, art. 2, art. 3 ust. 2 oraz art. 5 ust. 3 pkt 4 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2016 r., poz. 2042 ze zm.) oraz art. 104 K.p.a. odmówił potwierdzenia F. R. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. R. i H. W. udziałów w prawie własności nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...]. Organ zaznaczył, że rozstrzygnięcie wniosku w części dotyczącej udziału Z. W. w prawie własności nieruchomości nastąpi w odrębnej decyzji. Odwołanie od powyższej decyzji złożył wnioskodawca. Decyzją z [...] marca 2017 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 9 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, podzielając ocenę organu pierwszej instancji, że Z. R. i H. W. nie miały miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przedwojennych przepisów. Jak wskazał organ odwoławczy, w toku prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji pozyskał dowody w postaci: – życiorysu z 10 września 1934 r. sporządzonego przez Z. W. (R.), z którego wynika, że zamieszkiwała w Krakowie [...]. Do 1925 r. uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum [...], następnie studiowała na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W latach 1932 – 1934 zajmowała się pracą malarską i zapisała się do Zawodowego Związku Polskich Artystów Plastyków oraz wystawiała swoje prace w Warszawie i Krakowie, – dowodu osobistego Z. W. (R.), wydanego 21 czerwca 1933 r. przez Magistrat Stołecznego Król. M. Krakowa, z którego wynika, że Z. W. (R.) zamieszkiwała w Krakowie przy ul. [...], – paszportu H. W. wydanego 18 lipca 1936 r. przez Starostę Grodzkiego w Warszawie, w którym jako miejsce zamieszkania H. W. wskazano K., – książeczki legitymacyjnej z 3 października 1929 r. wydanej dla H. W. przez Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego, z której wynika, że ww. latach 1929 – 1937 studiowała na tym Wydziale oraz zamieszkiwała w Krakowie przy ul. [...], – książeczki legitymacyjnej z 4 października 1934 r. wydanej dla Z. W. (R.) przez Studium Wychowania Fizycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, z której wynika, że w latach 1934 – 1937 studiowała ona w Studium oraz zamieszkiwała w Krakowie przy ul. [...], – książeczki legitymacyjnej z 24 września 1925 r. wydanej dla Z. W. (R.) przez Wydział Rolniczy Uniwersytetu Jagiellońskiego, z której wynika, że w latach 1925 – 1926 studiowała ona na tym Wydziale, – życiorysu Z. W. (R.) z 8 października 1929 r., w którym jako miejsce jej stałego zamieszkania został wskazany Kraków, – umowy dzierżawy zawartej przed E. S. notariuszem w Krakowie z 14 marca 1939 r., z której wynika, że Z. W. (R.) i H. W. zamieszkiwały w Krakowie przy ul. [...]. Jednocześnie Minister stwierdził, że z dokumentów Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i Krakowie oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego wynika, że: – Z. W. (R.) zamieszkiwała w Krakowie przy ul. [...], w latach 1917 – 1925 uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum [...], następnie w latach 1926 – 1927 pobierała naukę w [...] w Krakowie, w latach 1927 – 1929 studiowała na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, w latach 1929 – 1932 na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, – H. W. zamieszkiwała w Krakowie przy ul. [...], uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum [...] w Krakowie i 14 maja 1929 r. zdała egzamin maturalny, następnie studiowała filologię romańską na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1929 – 1933 oraz 1935 – 1937. Wskazując na powyższe, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uznał, iż Z. R. i H. W. przed wojną, w czasie jej trwania i po jej zakończeniu nie miały miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, lecz ich jedynym miejscem zamieszkania w tym okresie był Kraków. Wskazują na to m.in. miejsce zdobywania wykształcenia, życiorysy i aktywność zawodowa. Przywołane natomiast certyfikaty przynależności wydane Z. W. i H. W. nie wskazują na zamieszkiwanie przez nie w [...]. Tzw. prawo swojszczyzny oznaczało jedynie obligatoryjne dziedziczne przypisanie obywatela Państwa do konkretnej gminy, co potwierdzane było wspomnianym certyfikatem. Na fakt zamieszkiwania wyżej wymienionych na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą wskazywać również zeznania świadka A. G. oraz strony F. R., a które organ uznał za niewiarygodne. Skargę na powyższą decyzję złożył F. R., zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 107 § 3 w zw. z art. 9 i art. 11 K.p.a., art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz art. 9 K.p.a. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Oddalając powyższą skargę na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – zwanej dalej P.p.s.a.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wskazał na wstępie na swoje związanie uprzednimi wyrokami wydanymi w sprawie na zasadzie art. 170 P.p.s.a., a następnie podzielił ocenę, że nie została spełniona przesłanka zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Zdaniem Sądu, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie bezspornie wskazuje, że Z. R. i H. W. przed wojną, w czasie jej trwania i po jej zakończeniu zamieszkiwały w Krakowie. Potwierdza to miejsce zdobycia wykształcenia, życiorysy, a przede wszystkim aktywność zawodowa, czy prywatna korespondencja kierowana do matki, z których jednoznacznie wynika, że nie tylko faktycznie przed i po wybuchu wojny przebywały one w Krakowie, ale również w tym miejscu skoncentrowały swoje centrum życiowe. Sąd zaznaczył, że nie podważa związków emocjonalnych z [...] z uwagi na związki rodzinne i towarzyskie, ale nie miała znaczenia okoliczność, że miejscowość ta miała być dopiero w perspektywie miejscem przebywania z zamiarem stałego pobytu. Sąd pierwszej instancji nie podzielił zarzutu naruszenia swobodnej oceny dowodów tylko dlatego, że wnioski organu oparte o materiał dowodowy zgromadzony w aktach są inne niż twierdzenia strony, przy zachowaniu przez organ administracji reguł logiki prawniczej, jednoznacznego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia a także oparcia się na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą. Tym samym zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. nie miał usprawiedliwionych podstaw. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył F. R., zaskarżając go w całości i zarzucając mu: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) w zw. z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu (Dz. U. poz. 489), poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu kryterium miejsca położenia majętności przy ustalaniu miejsca zamieszkania Z. R. i H. W. i w konsekwencji błędne ustalenie, iż obie ww. współwłaścicielki pozostawionej nieruchomości, tj. folwarku w miejscowości [...] nie posiadały miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a to art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. P.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na wybiórczej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, z pominięciem w szczególności listu babki skarżącego z 30.09.1935 r. zawierającego informację o planie sprzedaży willi w Krakowie, fragmentu życiorysu H. W., z którego wynika, że w latach 1931 – 32 osobiście zarządzała folwarkiem, listy wypłat, z których wynika, że H. W. uczestniczyła w pracach remontowych w folwarku, fotografii z albumu rodzinnego. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie w całości decyzji organu obu instancji, a także o zobowiązanie organu I instancji do wydania w zakreślonym przez Sąd terminie decyzji zgodnie z wnioskiem skarżącego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Nadto skarżący wniósł o rozpoznanie skargi na rozprawie i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że jedynym majątkiem Z. R. oraz H. W. były udziały we własności folwarku znajdującego się w [...] i to właśnie ona była ich miejscem zamieszkania. Natomiast z ostrożności procesowej skarżący stwierdził, że nie da ustalić się miejsca zamieszkania wyżej wymienionych, bowiem nie wykonywały one w Krakowie stale żadnego zawodu, były jedynie studentkami mieszkającymi w wynajmowanym mieszkaniu, a utrzymywały się w przeważającej mierze z pieniędzy przesyłanych im przez matkę, pochodzących z dochodów, jakie generował folwark. Zatem nawet gdyby częściowo podzielić argumentację Sądu pierwszej instancji miały one dwa miejsca zamieszkania. W piśmie z 22 listopada 2017 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zwiera usprawiedliwionych podstaw. Oceniając niniejszą skargę kasacyjną w granicach określonych art. 183 § 1 P.p.s.a. i nie dostrzegając przy tym przesłanek nieważności postępowania, o których mowa w § 2 tego przepisu, jako niezasadny należało ocenić zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Stan faktyczny sprawy, a przede wszystkim ustalenie, że H. W., jak również Z. W. (R.), miały miejsce zamieszkania w Krakowie, w świetle zebranego materiału dowodowego nie budził wątpliwości, jak również to, że nie miały one miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przed wojną, w czasie jej trwania, jak i po jej zakończeniu. Jak słusznie przyjął Sąd pierwszej instancji za organami administracyjnymi, wyżej wymienione zamieszkiwały w Krakowie, w którym się zresztą urodziły. Potwierdzają to zaświadczenie o zameldowaniu, życiorysy H. W. i Z. R., obszerna dokumentacja przebiegu ich kształcenia oraz zgromadzona korespondencja. Nie zostało natomiast w sprawie wykazane, aby związki z gospodarstwem w [...], chociaż ich istnienie nie było kwestionowane w sprawie, mogły świadczyć, aby miały one tam lub również tam (jako drugie) miejsce zamieszkania. Zarówno podstawowa teza zgłoszona w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że to [...] była jedynym miejscem zamieszkania wyżej wymienionych, jak i zgłoszona ewentualnie teza, że miejscowość ta była ich drugim miejscem zamieszkania, nie znajduje swojego potwierdzenia z aktach sprawy. Oceny tej nie kwestionuje także list Z. R. z 1935 r. o możliwości sprzedaży domu w Krakowie, który zresztą zaprzecza innym twierdzeniom skarżącego, aby H. W. i Z. W. (R.) jedynie studiowały w Krakowie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej mylnie wskazuje się bowiem, że wyżej wymienione "były jedynie studentami mieszkającymi w wynajmowanym mieszkaniu (...)", co zupełnie nie przystaje do dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy. W nawiązaniu natomiast do § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności zauważyć trzeba, że zgodnie z nim "(z)a miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych – gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania". Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że warunkiem jego zastosowania było w pierwszej kolejności ustalenie, że dana osoba "zwykle mieszka w dwóch lub więcej miejscowościach" co w okolicznościach sprawy, jak poprawnie ustalono, nie miało miejsca. Dodatkowo, wymienione w tym przepisie kryteria "siedziby głównej", "wykonywania zawodu lub urzędu", "znajdowania się majętności" dla ustalenia miejsca zamieszkania osoby interesowanej przyjmowane były "stosownie do okoliczności". Nie można uznawać ich jako równorzędnych i przyjmować jak czyni to skarżący w treści pierwszego zarzutu, że to fakt posiadania majątku w danej miejscowości (kryterium miejsca położenia majętności) świadczy o posiadaniu miejsca zamieszkania. Podstawowym kryterium dalej pozostaje fakt zamieszkiwania, a więc stałego pobytu (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych, Dz. U. Nr 101, poz. 580), który ani w stosunku do H. W. i to bez względu, na to czy zarządzała folwarkiem w [...] wcześniej, tj. w latach 1931 – 1932, czy też uczestniczyła w jego remontach, jak również w stosunku do Z. R., nie został wykazany. Skarżący formułując twierdzenia o drugim miejscu zamieszkania wyżej wymienionych nie przedstawił, ani nie wskazał natomiast na żadne dowody, które by obiektywnie potwierdzały fakt ich innego lub jeszcze innego miejsca zamieszkiwania niż w Kraków. Zwrócić również należy uwagę na znajdujący się w aktach dokument – umowy dzierżawy z 14 marca 1939 r., mocą której posiadłość wraz budynkami i przynależnościami w [...] Z. W. starsza [matka], Z. W. i H. W. oddały w sześcioletnią dzierżawę S. P. od 1 marca 1939 r. W umowie tej zastrzeżono, że dzierżawca "odstępuje właścicielkom do użytku dwa pokoje w domu mieszkalnym wedle ich wyboru i godzi się na wspólne używanie przez nie ganku, hollu, kuchni, piwnicy i strychu. Poza tym obowiązany jest dostarczać właścicielkom, względnie osobom w gościnie u nich przebywających w czasie trzechmiesięcznego pobytu w majątku cztery razy w miesiącu koni (...)". Umowa ta potwierdza stan faktyczny ustalony w sprawie przez organy, a w szczególności wyklucza kryterium stałego pobytu na terytorium RP w okresie przed wybuchem II wojny światowej. Z tych przyczyn nie podlegał uwzględnieniu również pierwszy zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z § 9 ww. rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. W tym stanie sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania rozstrzygnięto stosownie do regulacji zawartej w art. 204 pkt 1 P.p.s.a.