VIII SA/Wa 48/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Justyna Mazur po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu J. P. L. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 25 maja 2017 r. odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. L. na postanowienie Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy sprostowania postanowienia postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi J. P. L. (dalej: "skarżący") w sprawie niniejszej oraz w sprawach VIII SA/Wa 78/17, VIII SA/Wa 51/17, VIII SA/Wa 50/17, VIII SA/Wa 49/17 pismem z dnia [...] kwietnia 2017 r. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów. W odpowiedzi na zobowiązanie do złożenia wypełnionego formularza (PPF) oraz udzielenia dodatkowych informacji o stanie majątkowym i możliwościach płatniczych, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy (PPF) datowany na [...] maja 2017 r. wraz z załącznikami oraz pismem z dnia [...] maja 2017 r. udzielił odpowiedzi na zobowiązanie. We wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, iż wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych opłaty od skarg w sprawach o ww. sygnaturach. Wskazał między innymi, że w dniu [...] stycznia 2015 r. zawiesił działalność gospodarczą. Działalność gospodarczą "odwiesił" w związku ze znalezieniem pracy (samozatrudnienie), za którą nie otrzymał jednak umówionego wynagrodzenia. Wskazał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i małoletnim synem. Oświadczył, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej w związku ze złym stanem zdrowia. Przeszedł szereg badań, oczekuje na następne wyniki badań i aktualnie jest leczony [...]. Pozostaje bez stałej pracy. Stałej pracy nie może podąć z uwagi na stan zdrowia, gdyż nie przejdzie z wynikiem pozytywnym badań u lekarza medycyny pracy. Podejmuje się jedynie prac dorywczych, z których osiąga dochód od [...] zł tygodniowo do [...] zł miesięcznie. Wszelkie zarobione środki finansowe przekazuje na utrzymanie syna, żony i siebie. Aktualnie przebywa u rodziny, gdzie pracuje w zamian za utrzymanie. Żona z synem zamieszkuje natomiast pod Rzeszowem u rodziców, którzy są na rentach socjalnych. Wskazał także, iż ponosi koszty doręczenia i sporządzenia pism procesowych, opłat od zażaleń w sprawach, których przed sądami toczy się około [...] , jak i koszty dojazdu do sądów. Opłaty od zażaleń są opłacane przez rodzinę za wykonywane prace gospodarcze. Są to kwoty od [...] zł do [...] zł. Ponosi koszty leczenia. Poza tym posiada zadłużenie wobec ZUS i banków, a egzekucje komornicze i administracyjne są w toku. Do wniosku załączył kopie: dokumentacji medycznej za okres od 2006 r. do 2016 r. tj. karty diagnostyki, karty informacyjne, historie choroby, skierowania na rehabilitację, na badania i do poradni, wyniki badań, dowodów sprzedaży dot. ksero dokumentacji medycznej oraz faktur m.in. z tytułu wydatków na leki, zakup tonera i papieru ksero ([...] zł), usługi ksero dokumentacji ([...] zł); wydruku z internetowej strony GUS dot. działalności gospodarczej (stan danych na dzień [...] czerwca 2015 r.); potwierdzenia pobrania zaliczki ([...] zł) przez doradcę podatkowego W. M. na weryfikację akt z lat 2013 – 2016; potwierdzenia przyjęcia wniosku skarżącego z [...] kwietnia 2016 r. o wpis do CEIDG; zaświadczenia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. z [...] lipca 2016 r. o pobieraniu przez żonę skarżącego świadczeń socjalnych (zasiłek rodzinny i świadczenie wychowawcze pobrane w kwotach odpowiednio [...] zł oraz [...] zł w okresie od [...] kwietnia 2016 r. do [...] lipca 2016 r.); zaświadczenia PUP w R. o statusie bezrobotnego żony skarżącego oraz przyznania członkom jej rodziny (skarżący i syn) prawa do korzystania ze świadczeń publicznych zakładów opieki zdrowotnej od dnia [...] grudnia 2015 r.; umowy o rozdzielności majątkowej małżonków z [...] sierpnia 2014 r.; wezwań Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. z 2016 r. do złożenia zeznania rocznego (PIT – 36) za 2014 r. oraz brakujących deklaracji dla podatku VAT za I, II, IV kwartał 2015 r. oraz I kwartał 2016 r.; postanowienia SR dla [...] W. z [...] grudnia 2015 r. o zwolnieniu skarżącego od kosztów sądowych w całości oraz przeprowadzonej czynności komornika w sprawie egzekucyjnej przeciwko skarżącemu z [...] marca 2017 r. dokonanej w trybie art. 827 kpc i informacją o tym, że postępowanie egzekucyjne będzie umorzone. Odpowiadając natomiast na wezwanie, wystosowane do skarżącego w trybie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "ppsa") w zakresie wskazania wszystkich źródeł utrzymania skarżącego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, złożenia wyciągów z rachunku bankowego własnego oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, udokumentowania wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem, skarżący m.in. wyjaśnił, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z żoną i synem, żona otrzymała zasiłek z tytułu urodzenia dziecka, pobiera zasiłek rodzinny wraz z [...] zł na pierwsze i jedyne dziecko. Oświadczył, że obecnie nie posiada żadnych kont bankowych. Utrzymuje się z prac dorywczych, z których otrzymuje nieregularnie dochód w różnej wysokości (raz [...] zł, niekiedy [...] zł na m-c), który w całości przeznacza na bieżące utrzymanie (dojazdy do pracy, leki). Wyjaśnił, że nie ma możliwości udokumentowania kosztów z tytułu opłat za energię, gaz, itp., gdyż faktycznie mieszka tam, gdzie pracuje i taką pracą pokrywa ww. koszty. Nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego z powodu ciężkiej sytuacji bytowej, materialnej, finansowej i zdrowotnej. Postanowieniem z 25 maja 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy uznając, że nie wystąpiły podstawy do uwzględnienia jego wniosku. Pismem z [...] czerwca 2017 r. skarżący prawidłowo wniósł sprzeciw. Postawił zarzut błędnego ustalenia stanu faktycznego poprzez przyjęcie, że posiada możliwość uiszczenia wymaganej opłaty sądowej. Dodał, że przed tutejszym Sądem prowadzi wiele sporów sądowych, w których odmówiono mu przyznania wnioskowanej pomocy. W realiach niniejszej sprawy nie dostrzeżono jednak, że wystąpiły zmiany okoliczności faktycznych. Skarżący zarzucił, że nie ma wiedzy w jakim zakresie zostało wydane zaskarżone postanowienie. Zarzucił także wybiórczość w rozpoznaniu jego pierwotnego pisma procesowego pod sygn. akt VIII SA/Wa 86/14. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ppsa, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. W świetle art. 245 § 3 ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa wynika zaś, że osoba fizyczna może domagać się przyznania pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, w celu porządkowym podkreślenia w pierwszej kolejności wymaga, że skarżący na jednym urzędowym formularzu (PPF) wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w sprawach o sygn. akt VIII SA/Wa: 48, 49, 50, 51 i 78/17 (choć we wniosku błędnie wskazał "VIII SAB/Wa...). Wystąpił przy tym o "zwolnienie od kosztów sądowych opłaty od skarg z podanych sygnatur" (pkt 4 wniosku, k. 43 akt sądowych). Zauważyć w tym miejscu należy, że w świetle art. 245 § 1 ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ppsa). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ppsa). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 ppsa). Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy, w ocenie Sądu nie można zgodzić się zatem z zarzutem sprzeciwu, że zaskarżone postanowienie jest nieczytelne. Zawiera bowiem rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych i wydane zostało z wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w konkretnej sprawie. Zdaniem Sądu, wyjaśnienia również wymaga, że wielość sporów sądowych nie stanowi automatyzmu przyznania stronie prawa pomocy, gdyż za uwzględnieniem wniosku złożonego w tym zakresie przemawia każdorazowo ocena przesłanek wymienionych w powołanych wyżej przepisach. Zatem na stronie ciąży obowiązek każdorazowego wykazania, że jest uprawniona do skorzystania z tej pomocy. Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy winna zawsze bowiem wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz aktualnej kondycji finansowej strony. W tym zakresie podkreślenia wymaga, że w realiach niniejszej sprawy na obecnym etapie postępowania strona zobowiązana została do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł. Jest to najniższa wysokość wpisu, przewidziana w rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm.). Dokonując oceny zaskarżonego postanowienia w niniejszej sprawie, przypomnienia wymaga, że zgodnie z treścią art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6–8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3). Biorąc pod uwagę treści przywołanych powyżej przepisów w ocenie Sądu brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia, a tym samym zasadne jest jego utrzymanie w mocy. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść kosztów niniejszego postępowania sądowego, które na obecnym etapie stanowi wpis od skargi ([...] zł). Niemniej podkreślenia wymaga, że sytuacja skarżącego jest niewątpliwie trudna, lecz ocena jego wniosku i załączonej dokumentacji źródłowej w zestawieniu z kwotą wpisu od skargi ([...] zł) prowadzi zdaniem Sądu do konkluzji, że skarżący nie wykazał, iż kosztów tych nie jest w stanie ponieść bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Lektura wystąpienia skarżącego prowadzi do wniosku, że skarżący zdaje się nie rozumieć pojęcia "prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego", twierdząc z jednej strony, że nie prowadzi takowego ze swoją rodziną (żona i syn), przy czym w formularzu wniosku (k. 44 akt sądowych) składa oświadczenie, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie z żoną i synem. Powołuje przy tym fakt, że rodzina, z przyczyn ekonomicznych (fakt wykonywania przez skarżącego prac dorywczych w różnych miejscowościach) czasowo nie przebywa razem. Zdaniem Sądu, okoliczność ta nie świadczy jednak o tym, że skarżący nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Jak bowiem wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie sądów administracyjnych, przez wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego rozumie się nie tylko wspólne zamieszkiwanie, ale także wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych (por. np. wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 587/09). Jak wynika z oświadczeń skarżącego, skarżący troszczy się o syna i przeznacza wszelkie możliwe środki na utrzymanie jego i żony. Wskazać także należy, że wpływu na ocenę zasadności wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie wywołuje załączona do wniosku zawarta między małżonkami umowa o rozdzielności majątkowej z [...] sierpnia 2014 r. (k. 75 akt sądowych). Zauważyć bowiem trzeba, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych (por. np. postanowienie NSA z 14 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 92/13). W tym zakresie zauważyć należy, że żona skarżącego, zarejestrowana jako bezrobotna, korzysta ze świadczeń socjalnych, których wysokość (od [...].04 – [...].07.16r.), jak wynika z zaświadczenia MOPS w D. z [...] lipca 2016 r. wynosiła [...] zł - zasiłek rodzinny i [...] zł - świadczenie wychowawcze. Zasiłek rodzinny został przyznany na okres do dnia [...] października 2016 r., zaś świadczenie wychowawcze do dnia [...] września 2017 r. Dodatkowo skarżący otrzymuje dochody w różnej wysokości z prac dorywczych ([...] – [...] zł miesięcznie). Powyższe okoliczności prowadzą do wniosku, że rodzina osiąga stałe comiesięczne dochody. Uznając zasadność twierdzeń skarżącego o szczególnym charakterze otrzymywanego przez żonę świadczenia wychowawczego w kwocie [...] zł miesięcznie, zauważyć należy, iż stanowi ono pomoc państwa, ułatwiając rodzicom dziecka ponoszenie wydatków związanych z jego utrzymaniem i wychowaniem. Zauważyć jednocześnie należy, iż zarówno na etapie wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i na etapie sprzeciwu, aktualne możliwości płatnicze skarżącego rodzą uzasadnione wątpliwości. Podkreślić bowiem trzeba, że w aktach sprawy znajduje się kopia oświadczenia doradcy podatkowego o pobraniu w dniu [...] grudnia 2016 r. zaliczki w kwocie [...] zł, której źródła finansowania skarżący nie wyjaśnił. Skarżący wskazuje na zawieszenie prowadzenia działalności gospodarczej. Jednocześnie podnosi, że nadal poszukuje pracy, a z uwagi na brak możliwości zatrudnienia wobec stanu rynku pracy, podjęcie pracy nie jest możliwe. Skarżący nie wykazuje przy tym, że posiada status osoby bezrobotnej, chociaż podnosi, że nie posiada stałego zatrudnienia. Powołuje się na niekorzystne realia rynku pracy, ale nie wykazuje, iż nie otrzymał żadnej propozycji pracy, albo że faktycznie bezskutecznie poszukuje zatrudnienia. Brak możliwości podjęcia pracy uzasadnia z jednej strony brakiem pozytywnych wyników rozmów rekrutacyjnych, z drugiej zaś przewidywaniem, że lekarz medycyny pracy nie zezwoli na wykonywanie zatrudnienia. Nie przedstawia jednocześnie w kontekście trudnej sytuacji zdrowotnej żadnego stosownego dokumentu, że istnieją przeciwwskazania, czy też niezdolność do podjęcia pracy lub też istnienie niepełnosprawności, dokumentowanej stosownym orzeczeniem. W odniesieniu do okoliczności związanych z wykonywaniem pracy dorywczej i kosztów bieżącego utrzymania w twierdzeniach skarżącego także są rozbieżności. Skarżący wskazuje bowiem, iż mieszka u rodziny, która daje jemu zatrudnienie i pracuje w zamian za utrzymanie, za dostęp do wody, prądu itp., ponosi koszty prowadzonych postępowań (uzasadnienie wniosku k. 44 akt sądowych, inne dane... k. 45 akt sądowych). Jednocześnie w punkcie 4 pisma z dnia [...] maja 2017 r. (karta 42 akt sądowych) wskazuje na ponoszenie kosztów dojazdu do pracy, nie podając dodatkowych informacji, stąd też nie ma możliwości oceny czy dojazdy te dotyczą codziennych kosztów przejazdu z miejsca zamieszkania do miejsca pracy czy też odwiedzin żony i syna, nie jest możliwe ustalenie kwoty tych wydatków i ich istotności w budżecie skarżącego. Ponadto skarżący podaje jednocześnie, iż pracuje w zamian za utrzymanie i, że uzyskuje wynagrodzenie. Powyższe nie pozwala na ustalenie sposobu funkcjonowania skarżącego w zakresie bieżącego utrzymania, jak i źródła, z którego są pokrywane koszty jego utrzymania, ani miejsca wykonywania pracy, chociażby w dacie składania wniosku o prawo pomocy, który pochodzi z tej samej daty co ww. pismo - z dnia [...] maja 2017 r. Zauważyć jednocześnie należy, iż ocenie podlega zasadność wniosku o prawo pomocy w niniejszej sprawie w oparciu o aktualne okoliczności, do których wykazania skarżący był zobowiązany. Zdaniem Sądu składając będący przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący nie przedstawił w sposób wiarygodny swojej sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych. Nie uczynił tego także w sprzeciwie. Brak jest zatem podstaw do uznania, iż wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ppsa, Sąd utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego, orzekając jak w sentencji postanowienia.