II GZ 332/18

Dnia 10 października 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 10 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. Sp. z o.o. z siedzibą w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 lipca 2018 r., sygn. akt III SA/Po 101/18 w zakresie odmowy przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi A. Sp. z o.o. z siedzibą w B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przywrócić termin do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej Postanowieniem z dnia 12 lipca 2018 r., sygn. akt III SA/Po 101/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 86 § 1 i 3 w zw. z art. 85 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) odmówił A. Sp. z o.o. z siedzibą w B. przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Po 101/18 w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że pismem z dnia 19 czerwca 2018 r., doręczonym pełnomocnikowi w dniu 25 czerwca 2018 r., skarżąca została zobowiązana do uiszczenia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 540 zł, pod rygorem jej odrzucenia. Termin na usunięcie braków formalnych skargi kasacyjnej upływał z dniem 2 lipca 2018 r. Opłata została uiszczona w dniu 4 lipca 2018 r. Jednocześnie, w dniu 9 lipca 2018 r. (data stempla pocztowego), skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu żądania wskazano, że strona bezpośrednio po otrzymaniu wezwania podjęła starania w celu pozyskania środków finansowych na uiszczenie wpisu. Brak uiszczenia opłaty w terminie wynikał z prowadzenia przeciwko stronie licznych postępowań egzekucyjnych z tytułu kar za prowadzenie gier na automatach poza kasynem gry. Konta Spółki zostały zablokowane. Spółka nie może swobodnie korzystać ze zgromadzonych na nich środków. W tej sytuacji Spółka podjęła starania, aby jeden z kontrahentów dokonał zapłaty za usługi w gotówce. Z przyczyn niezależnych od skarżącej, bo leżących po stronie kontrahenta spółki (termin zapłaty przypadał na dzień 30 czerwca 2018 r.), zapłata w gotówce nastąpiła w godzinach wieczornych w dniu 3 lipca 2018 r. Spółka natychmiast przekazała środki pieniężne na opłacenie wpisu pełnomocnikowi, który dokonał przelewu w dniu 4 lipca 2018 r. Sąd I instancji uzasadniając odmowę przywrócenia terminu stwierdził, że skarżąca nie uprawdopodobniła braku winy w uchybieniu terminowi do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w rozumieniu art. 86 § 1 p.p.s.a. W ocenie Sądu, okoliczności powołane w uzasadnieniu wniosku nie świadczącą o tym, że uchybienie terminowi jest skutkiem zdarzeń niezależnych od skarżącej, którym nie mogła ona zapobiec przy zachowaniu należytej staranności. Dołączone do wniosku dokumenty ujawniają, że prowadzone przeciwko skarżącej egzekucje dotyczą należności z decyzji wydanych w 2016 roku. Przedstawione Sądowi zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego opatrzone jest datą 7 kwietnia 2017 r. Zastosowane względem skarżącej czynności egzekucyjne obejmujące zablokowanie środków na rachunku bankowym, miały więc miejsce ponad rok przed aktualizacją obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Z tego względu wskazane czynności egzekucyjne nie mogą zostać potraktowane, jako zdarzenie, którego strona nie mogła przewidzieć oraz nie mogła mu zapobiec z punktu widzenia obowiązku, który zaktualizował się ponad rok później. Okolicznością wskazując na brak winy w uchybieniu terminu do uiszczenia wpisu nie może być praktyka "umawiania się z kontrahentami na zapłatę przypadających spółce należności z pominięciem rachunku bankowego, z którego prowadzona jest egzekucja". Ponadto, osoba prawna, a także inna jednostka organizacyjna, która nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania z uwagi na prowadzenie egzekucji może ubiegać się o prawo pomocy. Zatem skutkom uchybienia terminowi do uiszczenia wpisu można było zapobiec poprzez złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, czego skarżąca nie uczyniła. W zażaleniu skarżąca reprezentowana przez ustanowionego adwokata zaskarżyła powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 86 § 1 i art. 87 § 2 p.p.s.a. oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że nie mogąc dysponować środkami na koncie, po uzyskaniu informacji o konieczności opłaty wpisu od skargi kasacyjnej zwróciła się w dniu 28 czerwca 2018 r. z prośbą do kontrahenta X. - z którym spółkę wiąże stała współpraca gospodarcza i który zawsze terminowo regulował swoje zobowiązania względem skarżącej - o zapłatę za wynajem samochodu [...], nr rej. [...] i wynajem podestów scenicznych i nagłośnienia. X. zobowiązał się do zapłaty za powyższe we wskazanym terminie, tj. 30 czerwca 2018 r. W tym dniu wystawione zostały dwie faktury VAT nr [...], faktura nr [...] ze wskazaną formą płatności "gotówka". X zapłacił gotówką za ww. faktury w dniu 3 lipca 2018 r. po godzinie 21 w siedzibie skarżącej. Zgodnie z przekazanymi przez niego informacjami nie mógł on uregulować należności w dniu 30 czerwca 2018 r. ponieważ pilnie musiał wyjechać w celach zawodowych z B. Ze względu na późną porę (w B. ostatnia placówka Poczty Polskiej zamykana jest o godz. 20.30) skarżąca nie mogła od razu tego samego dnia gotówką opłacić wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Dopiero w dniu 4 lipca 2018 r. prezes zarządu skarżącej spółki przekazał pełnomocnikowi gotówką kwotę 554,00 zł. Tego samego dnia pełnomocnik dokonał opłaty wpisu od skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W konkluzji skarżąca stwierdziła, że niewielkie opóźnienie w opłaceniu wpisu od skargi kasacyjnej wynikało z okoliczności, za które nie można jej przypisać winy, a rygoryzm Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego był w tej sprawie nadmierny i pozbawił ją prawa do sądu, to jest rozpoznania sprawy ze skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a., jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Dopuszczalność przewidzianego w art. 86 i 87 p.p.s.a. przywrócenia uchybionego terminu została przez ustawodawcę uwarunkowana spełnieniem przez stronę następujących przesłanek: złożenie wniosku o przywrócenie terminu w ciągu 7 dni od ustania przeszkody, która uniemożliwiła dochowanie terminu, równoczesne dokonanie czynności, które nie nastąpiło w zakreślonym terminie, uprawdopodobnienie, że niedochowanie terminu nastąpiło bez winy strony oraz powstanie w wyniku uchybienia terminu ujemnych dla strony skutków procesowych. W rozpoznawanej sprawie wniosek skarżącej spełniał wymogi formalne, a sporna pozostaje wyłącznie kwestia uprawdopodobnienia, że niedochowanie terminu nastąpiło bez winy strony. Z ugruntowanego w orzecznictwie i literaturze przedmiotu rozumienia przesłanki braku winy strony wynika, że powinna być ona oceniana z uwzględnieniem wszelkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy i przy braniu pod uwagę uchybień spowodowanych nawet lekkim niedbalstwem strony (por. postanowienia NSA z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 947/12; z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt II FZ 320/11, z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 948/12). Należy podkreślić, że istotą instytucji przywrócenia terminu jest umożliwienie stronie obrony swoich praw czy interesów w sytuacji, gdy upływ terminów procesowych wywołał dla niej negatywne skutki prawne, przy jednoczesnym założeniu, że strona dołożyła wszelkich możliwych starań, aby takich negatywnych konsekwencji uniknąć. Pierwszorzędne znaczenie dla rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności w postępowaniu sądowym ma zatem ustalenie, że fakt uchybienia przez stronę terminowi nie nastąpił z jej winy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżąca, wbrew stanowisku Sądu I instancji, uprawdopodobniła, że uchybienie terminu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej nastąpiło bez jej winy, bowiem zarówno we wniosku o przywrócenie terminu, jak i w zażaleniu na postanowienie odmawiające jego przywrócenia, jej pełnomocnik zwrócił uwagę na to, że skarżąca obecnie (na skutek licznych postępowań egzekucyjnych i zajęcia kont bankowych) nie może swobodnie korzystać ze środków na nich zgromadzonych. W tej sytuacji skarżąca chcąc zrealizować obowiązek uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej przyjęła, że umożliwi to zapłata (do dnia 2 lipca 2018 r.) przez jej kontrahenta należności wynikających z wystawionych przez nią faktur VAT. Tak się jednak nie stało z uwagi na to, że kontrahent skarżącej, mimo wcześniejszych zapewnień, spóźnił się z zapłatą, co nastąpiło dopiero w dniu 3 lipca 2018 r. ok. godziny 21 gotówką. Jak twierdzi skarżąca, było to wyłączną przyczyną uchybienia terminu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Wpis ten został przy tym uiszczony przez pełnomocnika skarżącej następnego dnia, to jest 4 lipca 2018 r. (z uwagi na to, że – jak podniosła skarżąca – w B. ostatnia placówka Poczty Polskiej zamykana jest o godz. 20.30). Bez znaczenia dla kwestii oceny, czy uchybienie przez skarżącą terminu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej nastąpiło bez jej winy, jest podnoszona przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia argumentacja, zgodnie z którą skarżąca mogła wystąpić z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Wnioskowanie o przyznanie prawa pomocy jest bowiem uprawnieniem skarżącej, z którego, jak widać w niniejszym postępowaniu, skarżąca nie zdecydowała się skorzystać, uiszczając (wszak 2 dni po terminie) należny wpis od skargi kasacyjnej. Skoro w analizowanym przypadku mowa o uprawnieniu, to nie można czynić skarżącej zarzutu, że z uprawnienia tego nie skorzystała. Jakkolwiek faktem jest, jak podnosi to Sąd I instancji, że rachunek bankowy skarżącej został zajęty już na rok przed wezwaniem do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, to jednak nie musiało to oznaczać, że jedynym skutecznym instrumentem ochrony praw strony było wnioskowanie o przyznanie prawa pomocy, skoro instrument ten nosi wszelkie cechy uprawnienia, nie zaś obowiązku, który skarżąca miałaby wykonać. Strona przyjęła inną strategię działania, zakładającą pozyskanie środków za świadczone usługi od swoich kontrahentów i z tego tytułu nie można czynić jej zarzutu, podobnie jak i co do formy zapłaty za te usługi. Okoliczności sprawy świadczą bowiem o tym, że podjęła w tym zakresie wszelkie konieczne i niezbędne działania, które uprawdopodabniają brak winy w uchybieniu terminu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazane okoliczności uzasadniają więc konieczność przyjęcia braku winy skarżącej w uchybieniu terminu, szczególnie gdy się weźmie pod uwagę znajdujące się w aktach sprawy dokumenty obrazujące stopień staranności skarżącej w dążeniu do zapłaty wpisu od skargi kasacyjnej (vide załączniki do wniosku o przywrócenie terminu k. 68-77 akt sądowych). Pełnomocnik skarżącej podnosząc powyższe kwestie skutecznie uprawdopodobnił brak winy skarżącej w uchybieniu terminu. Nie można też pomijać, co zdawał się uczynić Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu, że instytucja przywrócenia terminu jest instrumentem tworzącym warunki realizacji prawa do sądu, w tym również prawa do drugiej instancji. Jej ustanowienie na gruncie procedur sądowych jest naturalną konsekwencją realizacji funkcji ochronnej procedury. Jakkolwiek faktem jest, że instytucja ta ma charakter wyjątkowy, to jednak zważywszy na cel jej ustanowienia i realizowaną przez nią funkcję - gwarancja ochrony interesu strony, w sytuacji braku jej winy w uchybieniu terminu - jej stosowanie nie może być w całkowitym stopniu podporządkowane porządkującej funkcji procedury. Tym bardziej, że nie będzie to dawało gwarancji wydania prawidłowego rozstrzygnięcia, co stanowi podstawowy cel postępowania. Jest to istotne zwłaszcza w kontekście problematyki uchybienia terminu do wniesienia środka zaskarżenia i w rezultacie realizacji prawa do zaskarżania orzeczeń sądowych i tym samym prawa do drugiej instancji sądowej kontrolującej prawidłowość orzeczenia sądu niższej instancji. Istota rzeczy wyraża się więc w rozłożeniu, w procesie stosowania prawa, właściwych proporcji pomiędzy poszczególnymi funkcjami przypisywanymi procedurze. Wydaje się przy tym, że to właśnie funkcji ochronnej przyznać należy podstawowe znaczenie. Wykładnia przepisów procesowych regulujących instytucję przywrócenia terminu musi być zawsze dokonywana z perspektywy uwzględniającej treść zasady prawa do sądu, tym samym z perspektywy przywołanej funkcji ochronnej. Determinują one bowiem istotę tej instytucji. Normatywna treść przesłanek braku winy i ujemnych dla strony skutków w zakresie postępowania sądowego nie może zatem nie uwzględniać istoty prawa do sądu. Prawo to, jak również i jego realizacja, nie może bowiem doznawać uszczerbku w sytuacji, gdy strona nie ponosi winy w zakresie stwierdzonych uchybień w toku postępowania (uchybień terminu), które skutkują równocześnie ujemnymi skutkami dla niej w zakresie postępowania sądowego. W tym kontekście podkreślić należy, iż w zakresie odnoszącym się do przesłanki braku winy, najistotniejszej z analizowanego punktu widzenia, ustalanie jej istnienia nie następuje poprzez dowód ścisły. Rozwiązanie takie, gdyby zostało przyjęte i obowiązywało, niweczyłoby z całą pewnością ochronną funkcję procedury sądowej, przyznając nieproporcjonalną wagę i znaczenie funkcji porządkowej. Tym samym doszłoby do podważenia samej istoty wniosku o przywrócenie terminu i istoty postępowania prowadzonego w przedmiocie oceny jego zasadności. Stąd też, zarówno doktryna prawa, jak i orzecznictwo sądowe zgodnie uznają, że w zakresie odnoszącym się do przesłanki braku winy wystarczające jest uprawdopodobnienie (uwiarygodnienie) jej istnienia, co stanowi oczywiście przedmiot oceny sądu przy zastosowaniu kryterium obiektywnego miernika staranności wymaganej od każdego, należycie dbającego o swoje interesy. Ocena ta, dokonywana indywidualnie w kontekście stanu faktycznego sprawy, z uwzględnieniem wszystkich jego okoliczności, zarówno tych prezentowanych przez wnioskodawcę (stronę zabiegającą o przywrócenie terminu), jak i ewentualnie powziętych w toku postępowania sądowego, musi równocześnie uwzględniać cel i funkcje instytucji przywrócenia terminu identyfikowane z perspektywy realizacji prawa do sądu. Zasadne wydaje się przy tym, iż powinna ona wyrażać się w przyjmowaniu wstępnego założenia o braku winy strony, co zdaje się uzasadniać również sam sposób redakcji art. 86 § 1, a w konsekwencji w przyjęciu zasady, że niedające się usunąć wątpliwości rozstrzygane powinny być z korzyścią dla strony i ochrony jej indywidualnego interesu, tym bardziej, że przesłanka braku winy ma zostać jedynie uprawdopodobniona, z zastrzeżeniem jednakże niezbędnego respektowania w tym względzie funkcji porządkowej, zwłaszcza zaś funkcji instrumentalnej realizowanej przez przepisy postępowania. Ich praktyczna doniosłość wyraża się tym samym w nakierowaniu na efektywny dostęp do sądu, którego autorytet, jako instytucji, nie doznaje z tego powodu żadnego uszczerbku, a wręcz przeciwnie ulega wzmocnieniu poprzez akcentowanie w ten sposób jego roli, jako gwaranta realizacji konstytucyjnych praw, w tym przypadku prawa do sądu. Jak wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uprawdopodobnienie stanowi ułatwione postępowanie dowodowe, postępowanie zmierzające do uwiarygodnienia twierdzeń, surogat, namiastkę dowodu bądź środek zastępczy dowodu niedający pewności, lecz tylko wiarygodność (prawdopodobieństwo) twierdzenia o jakimś fakcie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2011 r., sygn. akt II FZ 585/11). Okoliczności faktyczne uzasadniające przyjęcie braku winy w uchybieniu terminu, albo przeciwnie jej istnienie, a to wobec nieuprawdopodobnienia jej braku stanowiły przedmiot rozlicznych refleksji orzecznictwa sądowego, dając w rezultacie podstawę do szczegółowego i precyzyjnego ich określenia. Nie jest to oczywiście, w odniesieniu do żadnej z kategorii tych okoliczności, katalog zamknięty. Wielość, zwłaszcza zaś niepowtarzalność i wyjątkowość stanów faktycznych, w których rozpatrywane są wnioski o przywrócenie terminu powodują, że w ramach każdej z tych kategorii dochodzi do uzupełniania ich o nowe okoliczności. Mając na względzie z jednej strony okoliczności faktyczne tej sprawy, z drugiej zaś treść art. 86 § 1 p.p.s.a., zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należało przyjąć, że skarżąca wprawdzie nie dokonała czynności w terminie, ale jednak bez swej winy. Końcowo należy też zauważyć nader istotną, podnoszoną w sprawie okoliczność, że przywrócony termin do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej otworzy drogę kontroli kasacyjnej wydanego w sprawie wyroku z dnia 5 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Po 101/18. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie i rozpoznał wniosek na podstawie art. 86 § 1 p.p.s.a., przywracając skarżącej termin do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej.