I OSK 1115/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędziowie: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 grudnia 2018 r. sygn. akt IV SA/Wr 458/18 w sprawie ze skargi J.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 19 grudnia 2018 r. IV SA/Wr 458/18, (I) oddalił skargę J.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] sierpnia 2018 r. nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; (II) przyznał wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła J.P. Zaskarżając wyrok w pkt I zarzuciła mu naruszenie prawa materialnego – art. 17 ust. 1 pkt 4) w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 123 k.r.o. oraz w zw. z art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP poprzez jego błędną wykładnię, tj. przyjęcie, że choroba alkoholowa, nieznane miejsce pobytu, podeszły wiek, zamieszkiwanie w innej miejscowości, opiekowanie się innymi osobami oraz stan zdrowia, nie stanowią obiektywnych okoliczności uniemożliwiających osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu sprawowania opieki nad osobą jej wymagającą. Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu oraz o "zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu", które nie zostały uiszczone w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2335 ze zm.) – p.p.s.a. – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły. Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy i Sąd pierwszej instancji. Zarzuty postawione w skardze kasacyjnej oparte zostały wyłącznie na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). W okolicznościach tej sprawy okazało się to niewystarczające do jej uwzględnienia. Zgodnie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. J.P., jako wnuczka S.C., spokrewniona jest ze swą podopieczną w drugim stopniu. Zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego mogłoby być jej przyznane tylko wówczas, gdyby ziściły się warunki, o jakich mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r. W niniejszej sprawie odczytane literalnie warunki z tego przepisu – co jest bezsporne – nie zostały spełnione. S.C. ma bowiem dorosłe dzieci (pokrewieństwo pierwszego stopnia), które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.). Jak słusznie wskazano w skardze kasacyjnej w orzecznictwie przyjmuje się też, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Przyjmuje się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziłoby to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji) – por. wyrok WSA w Warszawie z 6 lutego 2014 r., I SA/Wa 2808/13; wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16, LEX nr 2348934). Jeśli chodzi o stosowanie zasady równości i sprawiedliwości społecznej, zobacz też uzasadnienie wyroku TK z 15 listopada 2006 r. P 23/05 (OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151), przy założeniu, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło dawne funkcje zasiłku stałego. Z okoliczności niniejszej sprawy, przyjętych przez Sąd I instancji, wynika, że S.C. ma pięcioro dzieci: - córkę B.W., przebywającą na emeryturze, zamieszkałą w [...], która według jej oświadczenia nie jest w stanie opiekować się matką; - córkę M.Ł., zamieszkałą w [...], która według jej oświadczenia nie jest w stanie opiekować się matką, ze względu na własny stan zdrowia; - córkę E.J., zamieszkałą w [...], która opiekuje się chorym mężem; - córkę J.K., zamieszkałą w [...], która – według ustaleń organu – ma poważny, wieloletni problem alkoholowy, co potwierdza S.C.; - syna H., który po odbyciu wyroku w zakładzie karnym nie utrzymuje kontaktów z matką i siostrami i nie jest znane miejsce jego pobytu. Żadnej z tych osób organ nie przesłuchał w charakterze świadka, poprzestając jedynie na oświadczeniach niektórych z nich. Nie ustalono więc dostatecznie i jednoznacznie, czy osoby z pierwszego stopnia pokrewieństwa rzeczywiście, w sposób obiektywny, nie są w stanie opiekować się matką, jakie mają warunki mieszkaniowe, rodzinne, jaka jest ich sytuacja zdrowotna, czy rzeczywiście wyklucza ona opiekę nad matką. O ile choroba alkoholowa jednej z córek i brak jakiegokolwiek kontaktu z synem można uznać za obiektywne przeszkody do sprawowania opieki, o tyle sytuacja mieszkaniowa, rodzinna, zdrowotna i finansowa pozostałych córek S.C. nie została w sposób dostateczny wyjaśniona. Nie można więc z całą stanowczością przyjąć, że po ich stronie występują obiektywne przeszkody do sprawowania opieki nad matką. Skarga kasacyjna nie zawiera jednak zarzutów opartych na drugiej podstawie kasacyjnej (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), dotyczących niewłaściwego, czy też niepełnego wyjaśnienia stanu faktycznego w zakresie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Bez należytych ustaleń w zakresie sytuacji mieszkaniowej, rodzinnej, zdrowotnej i finansowej nie można przyjąć, opierając się tylko na oświadczeniach osób zobowiązanych w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad matką, że występują po ich stronie obiektywne przeszkody do sprawowania tejże opieki. Skoro tak, to obiektywna przeszkoda do sprawowania opieki, która pozwalałaby na uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę spokrewnioną w drugim stopniu, nie została potwierdzona. "Prawidłowość ustaleń faktycznych oraz ocenę tych ustaleń można zwalczać jedynie za pomocą zarzutu naruszenia przepisów postępowania, wykazując przy tym, że określone uchybienia proceduralne mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Nie można natomiast tego skutecznie czynić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), w tym przez kwestionowanie błędnej wykładni tego prawa" (zob. wyrok NSA z 7 lutego 2017 r., II GSK 2539/16, LEX nr 2426420). Sąd I instancji przyjmując, co do zasady, możliwość szerszej niż jedynie gramatyczna, wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. (w tym z odwołaniem się do zasad konstytucyjnych), stanął na stanowisku, że obiektywne przeszkody do sprawowania opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie wystąpiły. Skarga kasacyjna, z powołanych wyżej powodów, nie podważyła tych ustaleń, co do wszystkich osób zobowiązanych w pierwszej kolejności do opieki nad S.C. W takiej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.