I GSK 1468/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia del. WSA Tomasz Smoleń (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej P. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 marca 2019 r. sygn. akt III SA/Po 651/18 w sprawie ze skargi P. N. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Ostrowie Wielkopolskim z dnia (...) nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 26 marca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w oddalił skargę (...) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.W. z dnia (...) sierpnia 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek. Orzeczenie zapadło w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją z (...) sierpnia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. W., po rozpatrzeniu wniosku (...), na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.), dalej: "u.s.u.s.", odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez płatnika składek i osoby będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości 22.287,25 zł. Organ wskazał, że od (...) marca 1999 r. do (...) lutego 2001 r. i od (...) sierpnia 2005 r. do (...) sierpnia 2008 r. wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, nie wywiązując się z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia z tytułu jej prowadzenia. W ten sposób stał się dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Zdaniem organu nie są spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. (dłużnik żyje), pkt 2, pkt 4 i pkt 4b (nie prowadzono postępowania upadłościowego ani likwidacyjnego), pkt 4a (wysokość nieopłaconej składki przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym). Nie zaszły również przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3, pkt 5 ani pkt 6 u.s.u.s., gdyż wnioskodawca uzyskuje dochód z renty w wysokości 1.293,42 zł brutto oraz dodatek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł. Po potrąceniu kwoty 591,01 zł na poczet alimentów do wypłaty pozostaje 715,84 zł. Na (...) kwietnia 2018 r. wnioskodawca miał zaległości alimentacyjne w wysokości 5.313,08 zł i obowiązek bieżącej alimentacji w wysokości 400 zł miesięcznie. Gospodarstwo domowe wnioskodawca prowadzi z żoną uzyskującą dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.150 zł brutto, tj. 1.564,26 zł netto. Organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W przypadku zakończenia egzekucji alimentów istnieje szansa zaspokojenia zaległych składek ze świadczenia rentowego. Nie można też stwierdzić, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ nie mógł przeanalizować sprawy pod kątem umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi art. 28 u.s.u.s. wprowadza wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności, gdyż zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Wnioskodawca nie ma takich należności. W złożonej skardze pełnomocnik skarżącego wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji wskazał, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Organ ma w tym zakresie swobodę decyzji, przejawiającą się w możliwości, a nie konieczności, umorzenia tych należności. Rozstrzygnięcie organu nie może być jednak dowolne, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a. Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, który stwierdził, że: 1). nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s.; 2). nie mógł zastosować art. 28 ust. 3a u.s.u.s., analizując sprawę pod kątem umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes skarżącego, gdyż zgodnie z tym przepisem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, a skarżący takich należności nie ma. WSA podniósł, że skarżący w istocie nie zanegował, iż w okresie, co do którego orzeczono w zaskarżonej decyzji - od lipca 2000 r. do lutego 2001 r. - miał zarejestrowaną działalność gospodarczą. Zakwestionował jedynie, że - mimo wpisu do ewidencji działalności gospodarczej - faktycznie jej nie prowadził. Nie można jednak uznać, że skarżący w tym okresie działalności nie prowadził. Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby prowadzące działalność pozarolniczą - od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności (art. 13 pkt 4 u.s.u.s.). Co prawda ocena, czy działalność gospodarcza rzeczywiście jest wykonywana, należy do sfery ustaleń faktycznych, a wpis do ewidencji nie przesądza o faktycznym prowadzeniu działalności gospodarczej, jednakże skutkuje domniemaniem prawnym, zgodnie, z którym osoba wpisana do ewidencji, która nie zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, jest traktowana, jako prowadząca taką działalność. Zgodnie, bowiem z obowiązującym w okresie objętym zaskarżoną decyzją art. 19 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. nr 41, poz. 324 ze zm.) wpis do ewidencji podlega wykreśleniu w przypadku zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, aby złożył takie zawiadomienie. Skarżący podnosił, że w powyższym okresie był zatrudniony w innym podmiocie, stąd nie miał obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Niemniej jednak nie przedstawił dowodu na to zatrudnienie, a ponadto niniejsza sprawa nie dotyczyła umorzenia należności z tytułu składek za skarżącego, ale za zatrudnionych przez niego pracowników. Z tego względu nie można było zastosować art. 28 ust. 3a u.s.u.s. stanowiącego, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zatem nie był zasadny zarzut naruszenia art. 107 § 1 K.p.a. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Sąd I instancji stwierdził, odnosząc się do zarzutów dotyczących art. 28 ust.3a u.s.u.s., że odnośnie do przesłanki z: - pkt 2 i pkt 4b - skarżący nie wykazał, aby było prowadzone wobec niego postępowanie upadłościowe; - pkt 3 - nawet gdyby nastąpiło zaprzestanie prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej, to skarżący ma żonę, co sprawia, że przesłanka z pkt 3 nie jest spełniona; dla wystąpienia tej przesłanki nie ma znaczenia, czy ma ona majątek, z którego można by egzekwować należności ani czy prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe; wspólne jego prowadzenie wynika zresztą z oświadczenia skarżącego z (...) czerwca 2018 r. (k. 12 akt adm.); - pkt 6 - nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; suma pozostających do dyspozycji skarżącego, bez uwzględnienia dochodów jego żony, po potrąceniu wpłat na poczet alimentów, kształtuje się w wysokości ok. 700 zł; ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalania zaś małżonków z wzajemnego obowiązku alimentacji (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy; Dz.U. z 2017 r. poz. 682). W ocenie WSA organ nie naruszył przepisów postępowania, w tym art. 7 i art. 77 K.p.a. ani przepisów prawa materialnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu oraz zasądzenie na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie: - art. 28 ust. 1 w zw. z ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365) przez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, że wobec skarżącego nie mógł znaleźć zastosowania ww. przepis, pomimo tego, że faktycznie nie prowadził działalności gospodarczej, a z obecną małżonką zawarł jeszcze przed ślubem umowę o rozdzielności majątkowej. W uzasadnieniu przedstawiono argumenty mające świadczyć o trafności zarzutów postawionych w petitum skargi kasacyjnej. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza, zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą kasacyjnie naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej (por. wyrok NSA z 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336). Zarzuty skargi kasacyjnej należy oprzeć, zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Prawidłowo formułując zarzuty, skarżący kasacyjnie powinien, zatem jasno wskazać, na której podstawie kasacyjnej opiera zarzuty. Jeżeli zarzuty są postawione w oparciu o pierwszą podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego, powinien również precyzyjnie określić, czy naruszenie nastąpiło poprzez błędną wykładnię przepisu czy jego niewłaściwe zastosowanie. W pierwszym przypadku winien wykazać, jaką interpretację (rozumienie) przepisu przyjął sąd w zaskarżonym orzeczeniu, a jaka jest, zdaniem skarżącego kasacyjnie, prawidłowa. Z kolei naruszenie przepisu prawa materialnego przez błędne zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj., gdy stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w obowiązującej normie prawnej. Zatem skarżący kasacyjnie winien wskazać, dlaczego przyjęty przez Sąd I instancji przepis nie "przystaje" do przepisu, stanowiącego podstawę orzekania. W złożonej skardze kasacyjnej zarzucano naruszenie art. 28 ust. 1 w zw. z ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365) przez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, że wobec skarżącego nie mógł znaleźć zastosowania ww. przepis, pomimo tego, że faktycznie nie prowadził działalności gospodarczej, a z obecną małżonką zawarł jeszcze przed ślubem umowę o rozdzielności majątkowej. Jak wyżej zaznaczono, przy skorzystaniu w skardze kasacyjnej z podstawy określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zakres oceny NSA jest ograniczony do badania, czy wskazane przepisy prawa materialnego zostały naruszone przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (w rozpoznawanej sprawie niewłaściwe zastosowanie) i na czym to naruszenie polegało. Podkreślić należy, że w skardze kasacyjnej nie podważono istotnego dla dopuszczalności umorzenia składek, w trybie art. 28 ust. 1 u.s.u.s., ustaleń dokonanych przez organ, zaakceptowanych przez Sąd I instancji, a dotyczących braku przesłanki całkowitej nieściągalności składek w świetle przepisów art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.. Mianowicie, organ ustalił, że skarżący uzyskuje dochody z świadczenia rentowego i dodatku pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ stwierdził, że w przypadku zakończenia egzekucji alimentów istnieje szansa zaspokojenia zaległych składek i uznał, iż w sytuacji finansowej skarżącego kasacyjnie istnieje też możliwość spłaty zadłużenia w ramach dobrowolnych wpłat lub układu ratalnego, czego nie zakwestionowała skarga kasacyjna. Wskazać należy, że samo zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, nie przesądza automatycznie o wystąpieniu przesłanki całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. W tych przypadkach, bowiem, zasadniczo konieczne jest stwierdzenie przez organ rozpoznający wniosek o umorzenie należności, że brak jest jakiegokolwiek majątku, z którego można egzekwować należności. Tym samym niestwierdzenie przez organ braku majątku, pozwalającego choćby w części pokryć składki skarżącego kasacyjnie, stanowi przeszkodę dla wydania decyzji w przedmiocie umorzenia składek, stosownie do przepisu art. 28 u.s.u.s. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s., wymaga bowiem, aby zaistniała całkowita nieściągalność składek, co w sprawie nie ma miejsca. Dlatego zaskarżony wyrok jest prawidłowy pomimo zarzutu skarżącego kasacyjnie, że Sąd I instancji nie uwzględnił faktu zawarcia przez skarżącego z jego obecną małżonką umowy o rozdzielności majątkowej i to jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego. Zupełnie chybiony jest zarzut naruszenia § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Uwzględnić, bowiem należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane, a zgodnie z ust. 2 należności te mogą być umarzane tylko w przypadku całkowitej nieściągalności. Przypadki całkowitej nieściągalności składek wymienia wyczerpująco ust. 3 omawianego artykułu. Natomiast art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustanawia wyjątek od powyższej reguły i przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Wyjątek ten jest ustawowo ograniczony do jednej tylko kategorii zadłużenia tj. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w § 1 wskazuje, że określa szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami tych składek. Skoro WSA trafnie stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie wniosek o umorzenie należności z tytułu składek nie dotyczy składek za skarżącego kasacyjnie, ale za zatrudnionych przez niego pracowników, to w sprawie nie ma zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W konsekwencji, czego nie można zasadnie podnosić zarzut naruszenia § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z powyższych względów stwierdzając, że zarzuty naruszenia prawa materialnego nie mają uzasadnionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 182 § 2 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.