III FSK 563/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski (sprawozdawca), Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia WSA (del.) Agnieszka Olesińska, Protokolant asystent sędziego Julia Zielska, po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi A. M. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lipca 2022 r., sygn. akt III FSK 700/21 w sprawie ze skargi kasacyjnej A. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 28 listopada 2018 r., sygn. akt I SA/Sz 675/18 w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z dnia 19 lipca 2018 r., nr 3201-IEW.1.4123.16.2018.6 w przedmiocie odpowiedzialności podatkowej osób trzecich 1) oddala skargę o wznowienie postępowania, 2) zasądza od A. M. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z 20 lipca 2022 r., sygn. akt III FSK 700/21, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną A. M. wywiedzioną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 28 listopada 2018 r., sygn. akt I SA/Sz 675/18, w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z 19 lipca 2018 r., nr 3201-IEW-1.4123.16.2018.6, w przedmiocie odpowiedzialności podatkowej osób trzecich. Wymienione wyroki oraz pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych, przywołane w niniejszym uzasadnieniu, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego: www.orzeczenia.nsa.gov.pl. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 20 lipca 2022 r., sygn. III FSK 700/21, przesądził, że ciężar dowodowy w zakresie obrony przed odpowiedzialnością podatkową spoczywa na członku zarządu, który musi wykazać brak winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub wskazać mienie, z którego można zaspokoić zaległości podatkowe. Dodatkowo wskazano, że odpowiedzialność za zaległości podatkowe powstaje niezależnie od świadomości członka zarządu o istnieniu zaległości. Sąd za chybione ocenił zarzuty Skarżącego o naruszeniu przepisów postępowania, stwierdzając, że organy podatkowe prawidłowo ustaliły sytuację finansową spółki, której niewypłacalność wynikała z niezapłaconych zobowiązań podatkowych. Pismem z 26 marca 2024 r. (data złożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym 13 maja 2024 r.) Strona wniosła skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego zakończonego wyrokiem tutejszego Sądu z 20 lipca 2022 r., wnosząc o wznowienie postępowania i uchylenie ww. orzeczenia Naczelnego Sadu Administracyjnego w całości, uchylenie w całości wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 28 listopada 2018 r. wraz z przekazaniem sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, zasądzenia zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, a także o zwrócenie się do Krajowej Rady Sądownictwa o nadesłanie wszystkich dokumentów związanych ze złożeniem przez Krajową Radę Sądownictwa wniosku o powołanie sędzi Anny Dałkowskiej oraz Jacka Pruszyńskiego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego, celem ustalenia przebiegu postępowania nominacyjnego poprzedzającego powołanie wymienionej na stanowisko sędziowskie. Jako podstawę wznowienia Skarżąca wskazała art. 272 § 2a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), powołując się na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 grudnia 2023 r. o sygn. C-718/21 (dalej TSUE lub zamiennie TS), a także naruszenie art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (dalej: TUE), art. 47 Karty Praw Podstawowych, art. 2 TUE, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 179 i art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W zakreślonym ustawowo terminie Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie skorzystał z możliwości złożenia odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania. Organ wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania wywołanego tą skargą, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 272 § 2a p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy zostało wydane orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, które ma wpływ na treść wydanego orzeczenia. Przepis § 2 stosuje się odpowiednio, z zastrzeżeniem, że termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania biegnie od dnia publikacji sentencji orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Przystępując do badania wniesionej przez Spółkę skargi o wznowienie postępowania pod względem zachowania wymogów dla niej przewidzianych, należało stwierdzić, że dotrzymany został trzymiesięczny termin, o którym mowa w art. 272 § 2a p.p.s.a. Wyrok TSUE z 21 grudnia 2023 r. został opublikowany w Dzienniku Urzędowym UE z 19 lutego 2024 r., natomiast skargę wniesiono (data złożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym) 13 maja 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny, badając przesłanki wznowienia postępowania określone w art. 272 § 2a p.p.s.a., uznał za celowe merytoryczne rozpoznanie wniesionej skargi, a to z uwagi na podniesione w niej i wymagające wyjaśnienia wątpliwości dotyczące potencjalnego wpływu ww. orzeczenia TSUE na treść prawomocnego wyroku. W okolicznościach niniejszej sprawy Skarżący wniósł badaną skargę o wznowienie postępowania w terminie, została ona sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika, jak również podano w niej i uzasadniono podstawę prawną żądania wznowienia. W konsekwencji sprawę należało skierować do rozpoznania na rozprawie celem merytorycznego rozpatrzenia skargi. Główną oś argumentacji zawartej w skardze o wznowienie stanowi powołanie się Skarżącego na orzeczenie TSUE z 21 grudnia 2023 r. w sprawie C-718/21. Ponadto Skarżący stwierdza, że naruszono przepisy art. 19 ust. 1 TUE, art. 47 Karty Praw Podstawowych, art. 2 TUE, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 179 i art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Podstawę wznowieniową stanowi art. 272 § 2a p.p.s.a. Należy zwrócić uwagę, że ustawodawca posługuje się stwierdzeniem "ma wpływ na treść wydanego orzeczenia". Zarzut wskazany w skardze odnosi się zatem do wpływu i bezpośredniej korelacji sędziowskiego składu osobowego na treść wydanego orzeczenia. Skarżący zakłada zatem, że wybrany do orzekania w jego sprawie skład sędziowski personalnie wpływa na treść dotyczącego go judykatu z powodu powołania tychże sędziów po zmianie osobowej Krajowej Rady Sądownictwa w związku z wejściem w życiu ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 poz. 3). W swoim wyroku (stanowiącym podstawę wznowieniową) Trybunał stwierdził, że pytania zadane przez Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego nie pochodzą od organu mającego status niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, co stanowi warunek przewidziany przez prawo Unii Europejskiej, co determinowało uznanie pytań za niedopuszczalne. Trybunał powołał się w pierwszej kolejności na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 8 listopada 2021 r. w sprawach 49868/19 i 57511/19 (Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce), w którym stwierdzono w odniesieniu do dwóch składów orzekających Izby Kontroli Nadzwyczajnej, że nie stanowią one sądu ustanowionego ustawą i nie są niezawisłe. Następnie, TSUE zauważył, że okoliczności zmiany składu KRS w 2017 r. poddają w istotną wątpliwość niezależność Rady od władzy ustawodawczej i wykonawczej, co przekłada się na jej zdolność do proponowania niezależnych i bezstronnych kandydatów na stanowiska sędziowskie w Sądzie Najwyższym. Na początku należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu sygn. akt II OSK 3289/20 wyjaśnił, że wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego uzasadnione jest, gdy treść rozstrzygnięcia TSUE wskazuje na konieczność dostosowania prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego do wykładni aktu prawa Unii Europejskiej dokonanego w trybie prejudycjalnym. Taka sytuacja może mieć miejsce, gdy przepis prawa Unii Europejskiej, którego dotyczy wyrok TSUE, jest podstawą do wydania rozstrzygnięcia przez sąd, w sposób bezpośredni, np. w przypadku rozporządzenia, albo pośredni – w przypadku dyrektywy. W literaturze zauważa się, że można żądać wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego ze względu na wyrok TSUE, gdy przyjęto w nim inną interpretację przepisów prawa Unii Europejskiej niż we wcześniejszym orzeczeniu krajowym (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, A. Kabat, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. IX, Warszawa 2024, art. 272). Zgadzając się z tym poglądem, przypomnieć wypada, że skarga odnosi się do wznowienia postępowania ze względu na skład sędziowski. Przesłanka ta nie może być podstawą skargi o wznowienie postępowania, gdyż treść orzeczenia TSUE nie ma w tym przypadku wpływu na treść wydanego wcześniej przez NSA skarżonego wyroku. Nie można wnioskować, że orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stanowiące podstawę wznowieniową omawianej skargi ma wpływ na treść wydanego orzeczenia. Wydaje się w tym względzie, że Skarżący przyjął domniemanie, jakoby każdy sędzia powołany po zmianie składu KRS w 2017 r. nie spełniał wymogu niezawisłości i niezależności. Jak orzekł Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 4 listopada 2021 r. o sygn. III FSK 4104/21 oraz III FSK 3626/21: "Sędzia sądu administracyjnego bądź asesor sądowy w wojewódzkim sądzie administracyjnym, powołany do sprawowania urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jest sędzią Rzeczypospolitej Polskiej i sędzią europejskim w rozumieniu art. 2 i art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 z późn. zm.) oraz art. 6 ust. 1?3 TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych (Dz. Urz.UE.C 303 z 14 grudnia 2007 r., s. 1), a także art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.), także wówczas, gdy procedura poprzedzająca jego powołanie mogła być dotknięta wadami". Naczelny Sąd Administracyjny podkreślał w tych orzeczeniach, że nie doszło do rażącego naruszenia prawa krajowego przy powoływaniu sędziów sądów administracyjnych, nawet w kontekście wątpliwości co do konstytucyjności Krajowej Rady Sądownictwa. Proces powołania sędziów/asesorów był zgodny z wymogami Konstytucji RP, a nawet jeśli KRS nie spełniała pełnych wymogów konstytucyjnych, proces powołania podlegał kontroli sądowej, a Prezydent RP dokonał merytorycznej oceny. W związku z tym nie można uznać, że naruszenie dotyczyło normy kluczowej dla procesu powołania sędziów. Praktyka sądów administracyjnych, w tym wyroki dotyczące sędziów powołanych przed rokiem 2018, wskazuje, że sędziowie powoływani na te stanowiska po 2017 r. są generalnie akceptowani przez innych sędziów, co potwierdzają wyznaczone do orzekania składy orzekające, zbudowane z sędziów powoływanych przed i po tej dacie. Możliwość oceny ważności postępowania w kontekście składu sądu jest również przewidziana w przepisach, w tym na podstawie art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Jak wskazał NSA w wyroku z 7 czerwca 2024 r., sygn. akt III FSK 1389/22, kontrowersyjna kwestia statusu sędziego, który został powołany na urząd w ramach postępowania nominacyjnego, w którym swoją opinię wyraziła Krajowa Rada Sądownictwa, nie została jeszcze uregulowana prawnie do momentu wydania orzeczenia w niniejszej sprawie. Wiadomo, że trwają prace legislacyjne nad projektami przepisów w tej dziedzinie. Naczelny Sąd Administracyjny nie pełni roli organu ustawodawczego i nie może zastępować prawodawcy. W obowiązującym stanie prawnym brak jest wystarczającej podstawy prawnej, która pozwoliłaby jednoznacznie i precyzyjnie podważyć twierdzenie, że sędzia sądu administracyjnego powołany przez Prezydenta RP na urząd jest sędzią Rzeczypospolitej Polskiej oraz sędzią europejskim, nawet jeśli procedura jego powołania mogła zawierać pewne wady. Odnosząc się do fragmentu orzeczenia TSUE z 21 grudnia 2023 r. w sprawie C-718/21, z którego zdaniem Skarżącego ma wynikać, jakoby sędziowie orzekający w jego sprawie nie byli sędziami w rozumieniu prawa pierwotnego Unii Europejskiej, stwierdzić należy, że z przywołanego orzeczenia literalnie wynika, iż to skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego zwracający się z pytaniem prejudycjalnym nie stanowi sądu w rozumieniu art. 267 TFUE (w ocenie Trybunału). Nie można zatem przyznać racji, że luksemburski Trybunał uznał wszystkich sędziów powołanych po zmianie składu Krajowej Rady Sądownictwa w 2017 r., a ukształtowanej na mocy ustawy nowelizującej, za powołanych w sposób wadliwy. Ponadto należy wskazać ponownie, że przywołane przez Skarżącego orzeczenia TSUE odnoszą się wyłącznie do sędziów Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego. Skarżący wskazał, że wyrok TSUE jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego. Z takim twierdzeniem nie można się zgodzić. Zgodnie bowiem z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. W przypadku prawa stanowionego obowiązywanie polega na pochodzeniu od kompetentnej władzy. Tak więc norma taka prawdopodobnie musiałaby głosić, że Trybunał ma kompetencje prawotwórcze, uboczne oczywiście wobec kompetencji orzeczniczych (por. P. Marcisz, Pojęcie tworzenia prawa [w:] Koncepcja tworzenia prawa przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Warszawa 2015, LEX). Dla porządku wypada przypomnieć, że artykuł 267 TFUE przyznaje Trybunałowi kompetencję do wydania orzeczenia wstępnego w przedmiocie interpretacji prawa unijnego lub jego ważności, gdy stosowne pytanie lub pytania zostaną mu przedstawione przez sąd krajowy w związku z toczącym się postępowaniem. Gdy chodzi o orzeczenie wstępne dotyczące interpretacji prawa unijnego, wywołuje ono skutki ex tunc. Orzeczenie takie ma charakter deklaratoryjny, a interpretacja staje się integralną częścią interpretowanego przepisu. Innymi słowy, jej wiążący charakter jest bezpośrednią konsekwencją wiążącego charakteru podlegającego interpretacji przepisu. Zgodnie ze standardową formułą orzeczniczą, interpretacja prawa unijnego ogranicza się do wyjaśniania i zdefiniowania zasięgu oraz znaczenia przepisu prawa, a więc jak on powinien być rozumiany i stosowany od momentu wejścia w życie (por. A. Kalisz, Reguły i argumenty interpretacyjne w wykładni prawa UE, [w:] Wykładnia prawa Unii Europejskiej, red. L. Leszczyński, Warszawa 2019, System Prawa Unii Europejskiej, t. 3, s. 251-252). Odnosząc się do wniosku o zwrócenie się do Krajowej Rady Sądownictwa o nadesłanie wszystkich dokumentów związanych ze złożeniem przez Krajową Radę Sądownictwa wniosku o powołanie sędzi Anny Dałkowskiej oraz Jacka Pruszyńskiego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego, celem ustalenia przebiegu postępowania nominacyjnego poprzedzającego powołanie wymienionej na stanowisko sędziowskie, zauważyć wypada, że Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku zwracać się do innego organu o dokumentację mającą popierać wniosek Skarżącego. Dla oceny sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu, że w sprawie skarżącego orzekał sąd administracyjny w składzie niezgodnym ze standardem wynikającym z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61 poz. 284), istotne znaczenie ma odrębność sądownictwa administracyjnego i gwarancje jego niezależności. Dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne ma samodzielną podstawę do działania zawartą w przepisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, odrębną względem sądów powszechnych regulację ustrojową i procesową, własny budżet oraz system dyscyplinarny. Prezesi wojewódzkich sądów administracyjnych powoływani są przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwzględnieniem wiążącego stanowiska zgromadzenia ogólnego sędziów danego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Nadzór nad działalnością administracyjną sądów administracyjnych sprawuje Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, a nie Minister Sprawiedliwości, który realizuje tę funkcję względem sądów powszechnych (por. wyrok NSA z 4 grudnia 2024 r., sygn. akt II OSK 607/24). Podkreślić też należy, że w świetle ugruntowanego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (por. [...] przeciwko Polsce, 31651/08; [...] przeciwko Włochom, 44759/98) art. 6 Konwencji nie ma zastosowania do spraw podatkowych (procedur zaskarżających wymiar podatków), albowiem nie mieści się w zakresie cywilnych praw i obowiązków, pomimo skutkujących wobec podatników pieniężnych konsekwencji. Wypada zgodzić się również ze stanowiskiem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, zawartym w odpowiedzi na skargę inicjującą niniejsze postępowanie, że przepis art. 272 § 2a p.p.s.a. może mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy "istnieje istotne podobieństwo rodzajowe pomiędzy konkretną sprawą będącą przedmiotem wznowienia, a postępowaniem prowadzonym przed TSUE". Orzeczenie stanowiące podstawę wznowienia wyroku nie rozstrzyga merytorycznie "sporu o prawo" stosowanego przez NSA w tej sprawie. Z kolei w uchwale Sądu Najwyższego z 2 czerwca 2022 r. o sygn. I KZP 2/22 wskazano, że brak jest podstaw do przyjęcia a priori, że każdy sędzia, który uzyskał nominację w następstwie brania udziału w konkursie przed Krajową Radą Sądownictwa po 17 stycznia 2018 r., nie spełnia minimalnego standardu bezstronności i każdorazowo sąd z jego udziałem jest nienależycie obsadzony. "Taka sytuacja zachodzi jedynie w stosunku do sędziów Sądu Najwyższego, którzy otrzymali nominacje w takich warunkach". Jeszcze raz przypomnieć należy, że stanowiące podstawę wznowieniową orzeczenie TSUE odnosi się do sędziów Sądu Najwyższego, konkretnie powołanych do Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że wyrok TSUE z 21 grudnia 2023 r. o sygn. C-718/21, nie może mieć bezpośredniego zastosowania w niniejszej sprawie. Bez znaczenia dla przyjęcia takiej konstatacji pozostają przywołane przez Skarżącego wypowiedzi medialne, uchwała Sejmu RP oraz inne orzeczenia TSUE i ETPCz. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 282 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę o wznowienie postępowania. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 i art. 209 w zw. z art. 276 p.p.s.a. s. K. Winiarski s. J. Sokołowska s. A. Olesińska