II FZ 189/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Beata Cieloch (sprawozdawca), , , po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. Sp. z o.o. z siedzibą w O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 lutego 2019 r. sygn. akt I SA/Sz 132/19 w zakresie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi A. Sp. z o.o. z siedzibą w O. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z dnia 27 listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2012 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie. 1. Zaskarżonym postanowieniem z 15 lutego 2019 r., sygn. akt I SA/Sz 132/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odrzucił skargę A. Sp. z o.o. z siedzibą w O. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z 27 listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2012 r. 2. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że decyzja została odebrana przez pełnomocnika Skarżącej 11 grudnia 2018 r. Pismem datowanym na 9 stycznia 2019 r. Skarżąca – reprezentowana przez doradcę podatkowego – wniosła 10 stycznia 2019 r. o godzinie 21.25 do organu odwoławczego, za pośrednictwem platformy elektronicznej ePUAP, skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Skarga została opatrzona podpisem elektronicznym, zweryfikowanym przez organ 11 stycznia 2019 r. Jak wynika z adnotacji na skardze, skarga została wydrukowana przez pracownika organu 11 stycznia 2019 r. o godzinie 7.55. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie z uwagi na uchybienie terminu do wniesienia skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny odrzucił skargę na podstawie art. 58 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej p.p.s.a.) jako wniesioną po upływie terminu do jej wniesienia. Skoro Skarżąca odebrała zaskarżoną decyzję 11 grudnia 2018 r., to trzydziestodniowy termin na wniesienie skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego upływał 10 stycznia 2019 r. Dla skutecznego dotrzymania tego terminu niezbędnym było wniesienie skargi do dnia jego upływu. Tymczasem wydruk skargi nastąpił dopiero 11 stycznia 2019 r. WSA wyjaśnił, że zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 maja 2014 r., sygn. akt I OPS 10/13 w aktualnym stanie prawnym w postępowaniu sądowoadministracyjnym – z uwagi na art. 46 p.p.s.a. – nie jest dopuszczalne wniesienie do sądu pisma opatrzonego bezpiecznym podpisem elektronicznym w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. z 2013 r., poz. 262), w tym także za pośrednictwem organu administracji publicznej, za pomocą środków komunikacji elektronicznej. W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że w takiej sytuacji najwcześniejszą datą, w której pismo nadane drogą elektroniczną może być uznane za wniesione do sądu, jest data jego wydrukowania. Wówczas dopiero pismo uzyskuje wymiar materialny, a więc przyjmuje cechy pisma tradycyjnego. Wykonany wydruk należy, jako pismo wpływające do sądu, oznakować pieczęcią (tzw. prezentatą) oraz podpisem pracownika przyjmującego pismo, ze wskazaniem sądu, daty i godziny wpływu oraz liczby załączników. Miarodajny jest zatem rzeczywisty czas wydrukowania, gdyż wtedy zapis elektroniczny uzyskuje swą zmaterializowaną tradycyjną, papierową formę (vide uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2012 r., III CZP 9/12). 3. W zażaleniu na to postanowienie Spółka wniosła o jego uchylenie, zarzucając naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Spółka nie zgadza się ze stanowiskiem WSA, że za datę wniesienia pisma należy uznać datę jego wydruku przez pracownika organu. W tym względzie powołała się na postanowienie NSA z 14 marca 2017 r., sygn. akt II OZ 143/17. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. 4.1. Słusznie przyjęto w tej sprawie – w związku z uchwałą NSA z 12 maja 2014 r., sygn. akt I OPS 10/13 – że w ustawie p.p.s.a. nie ma regulacji, która na dzień nadania skargi przez Spółkę przewidywałaby możliwość wnoszenia drogą elektroniczną pism procesowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Przepis art. 46 § 1 pkt 4 p.p.s.a. stanowi, że każde pismo strony powinno zawierać podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika. W literaturze wskazuje się, że podpisem jest znak ręczny określonej osoby, noszący indywidualne i powtarzalne cechy, pozwalające odróżnić go od innych i umożliwiające identyfikację osoby podpisującego oraz zbadanie autentyczności podpisu (H. Knysiak-Molczyk [w:] T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, str. 298). W art. 46 § 1 pkt 4 p.p.s.a. jest więc mowa o podpisie własnoręcznym, z wyjątkiem przypadków niemożności podpisania pisma przez stronę, o których mowa w art. 46 § 4 p.p.s.a. W obecnie obowiązującym stanie prawnym nie jest więc możliwe wniesienie pisma do sądu administracyjnego za pośrednictwem poczty elektronicznej, a nawet pisma opatrzonego bezpiecznym podpisem elektronicznym. Do czasu wprowadzenia w postępowaniu sądowym komunikacji elektronicznej każde pismo złożone w formie elektronicznej dotknięte będzie zatem wadą formalną w postaci braku własnoręcznego podpisu. Zasadnym jest konwalidowanie tego braku w drodze wezwania strony (pełnomocnika) do jego uzupełnienia poprzez złożenie własnoręcznego podpisu. Z art. 269 § 1 p.p.s.a. wynika moc ogólnie wiążąca zarówno uchwał abstrakcyjnych, jak i uchwał konkretnych (podobnie A. Skoczylas, Moc wiążąca uchwał NSA a prawa jednostki [w:] Jednostka w demokratycznym państwie prawa, red. J. Filipek, Bielsko-Biała 2003, s. 601). Istota owej mocy ogólnie wiążącej uchwał sprowadza się do tego, że stanowisko zajęte w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować. W uchwale z 12 maja 2014 r., sygn. akt I OPS 10/13, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym – z uwagi na art. 46 p.p.s.a. – nie jest dopuszczalne wniesienie do sądu pisma opatrzonego bezpiecznym podpisem elektronicznym w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy z 18 września 2002 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. z 2013 r., poz. 262), w tym także za pośrednictwem organu administracji publicznej, za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczy braku generalnej możliwości zrównania prawnej doniosłości bezpiecznego podpisu elektronicznego z podpisem własnoręcznym w ramach postępowań przed organami administracji publicznej oraz sądami. W powołanej uchwale potwierdzono faktyczną dopuszczalność wniesienia pisma do sądu administracyjnego drogą elektroniczną, uznając tym samym, że pismo procesowe przesłane do sądu za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej pozostaje nadal "pismem w postępowaniu sądowym", o którym mowa w art. 45 i nast. p.p.s.a. Pogląd ten jest uzasadniony, gdyż powszechna akceptacja dla telefaksu jako środka komunikowania się między stroną a sądem wskazuje na brak podstaw do negowania podobnego wykorzystania poczty elektronicznej i innych analogicznych narzędzi techniki informatycznej. Nie ma prawnie relewantnej różnicy między wniesieniem pisma procesowego faksem, a wniesieniem go w formie elektronicznej. W jednym i drugim przypadku środki techniczne służące transmisji treści dokumentu są, przynajmniej z czysto prawnego punktu widzenia, podobne (vide M. Pilich, glosa do postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 września 2008 r., sygn. akt I OZ 673/08, Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa, 2009 r., nr 4, str. 51). W uchwale z 12 maja 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że pismo wniesione przez stronę do sądu drogą elektroniczną ocenić należy jako obarczone brakiem formalnym określonym w art. 46 § 1 pkt 4 p.p.s.a. Pogląd ten znalazł odzwierciedlenie w doktrynie, gdzie wskazuje się, że choć ustawa p.p.s.a. nie stanowi wprost o możliwości wnoszenia pism w drodze elektronicznej, de lege lata nie można przyjąć, że pismo wniesione do sądu za pośrednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej nie wywołuje żadnych skutków. Należy opowiedzieć się za stanowiskiem, że mimo braku stosownej regulacji pismo takie wywołuje skutki zarówno co do treści w nim zawartej, jak i daty doręczenia, jeżeli wynika to z potwierdzenia transmisji danych. Pismo takie zawierać będzie jednak istotny brak formalny, jakim jest brak podpisu, nawet gdyby nadawca pisma posługiwał się podpisem elektronicznym (vide B. Dauter (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2016 r., str. 244). Na marginesie wskazać należy, że termin wejścia w życie przepisów dopuszczających wnoszenie pism procesowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym drogą elektroniczną opatrzonych bezpiecznym podpisem elektronicznym ustalony został na dzień 31 maja 2019 r. (art. 2 ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o zmianie ustawy o ewidencji ludności, ustawy o zmianie ustawy o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne oraz niektórych innych ustaw oraz ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego - Dz. U. z 2018 r., poz. 696). 4.2. Zagadnieniem kluczowym w niniejszej sprawie jest kwestia uznania określonej daty za datę wniesienia do sądu - za pośrednictwem organu - pisma procesowego w formie elektronicznej. Data ta decyduje bowiem w tym przypadku o dochowaniu terminu do wniesienia skargi. W postanowieniu NSA z 14 marca 2017 r., sygn. akt II OZ 143/17, na które powołuje się autor zażalenia, omówiono różnice w orzecznictwie w zakresie uznania określonej daty za datę wniesienia pisma do sądu. W niektórych orzeczeniach datę tę łączy się z datą prezentaty, czyli adnotacji o wpływie pisma uczynionej przez upoważnionego pracownika (vide postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 czerwca 2015 r., sygn. akt I OZ 1392/15; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 355/15; postanowienie Sądu Najwyższego z 29 stycznia 2003 r., sygn. akt I CZ 192/02, OSNC 2004, Nr 4, poz. 64; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lutego 2011 r., sygn. akt II OZ 62/11; M. Jagielska, A. Wiktorowska, P. Wajda, Art. 83, w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 455). W innych podkreśla się, że najwcześniejszą datą, w której pismo nadane drogą elektroniczną może być uznane za wniesione do sądu jest data jego wydrukowania (tak np. NSA w postanowieniu z 31 marca 2016 r., sygn. akt I OZ 267/16, czy w postanowieniu z 28 stycznia 2016 r., sygn. akt I OZ 49/16). Podobne stanowisko zajął NSA w postanowieniu z 2 października 2015 r., sygn. akt II OZ 920/15, w którym uznano, że datą wniesienia pisma drogą elektroniczną jest najwcześniejsza data, w której Sąd mógł zapoznać się z treścią pisma, to jest data jego wpływu do Sądu z możliwością (teoretyczną) jego wydrukowania. W postanowieniu NSA z 21 grudnia 2011 r., sygn. akt II FZ 447/11 wskazano natomiast, że chwilą wniesienia pisma procesowego drogą elektroniczną, jakkolwiek obarczonego brakiem formalnym określonym w art. 46 § 1 pkt 4 p.p.s.a., jednakże wskazującego na zachowanie terminu z art. 194 § 2 p.p.s.a., będzie moment rzeczywistego przesłania poczty elektronicznej, który zostanie odzwierciedlony u odbiorcy wiadomości w odpowiednim programie pocztowym. Informacja o potwierdzeniu transmisji danych, której częścią jest data doręczenia, znajduje się w nagłówku każdego listu elektronicznego i to ona powinna decydować o terminowości wniesienia pisma procesowego. Jak dalej wskazał NSA w postanowieniu II OZ 143/17 w aspekcie daty wniesienia pisma procesowego drogą elektroniczną stanowisko zajął również Sąd Najwyższy. W uchwale z 23 maja 2012 r., III CZP 9/12 SN uznał, że wniesienie środka odwoławczego drogą elektroniczną jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy przepis szczególny tak stanowi. Wydruk niedopuszczalnego środka odwoławczego wniesionego drogą elektroniczną może być potraktowany jako środek odwoławczy niewniesiony tą drogą, jeżeli usunięty zostanie brak podpisu. Jeżeli strona prześle za pomocą poczty elektronicznej środek odwoławczy, a następnie usunie brak formalny w postaci braku podpisu w wyznaczonym terminie, to za datę wniesienia tego środka do sądu uznaje się datę wykonania wydruku. Na tę uchwałę powołał się w niniejszej sprawie również Sąd pierwszej instancji. W glosie krytycznej do tej uchwały zwraca się jednak uwagę, że uzależnienie przez SN skuteczności wniesienia środka odwoławczego od jego wydruku przez pracownika sądu w terminie otwartym do jego wniesienia, musi się spotkać z krytyką, gdyż zaaprobowanie tego założenia oznaczałoby, że strona może stracić wpływ na dochowanie terminu do wniesienia środka odwoławczego. Na tle powyższych rozważań postuluje się, aby datą wniesienia pisma składanego drogą elektroniczną była data jego wpływu do urządzenia odbiorczego sądu, analogicznie do rozwiązania dotyczącego oświadczeń woli składanych drogą elektroniczną (vide Natalia Wójcik-Krokowska, glosa do uchwały SN z 23 maja 2012 r., sygn. akt III CZP 9/12). W postanowieniu NSA z 14 marca 2017 r., sygn. akt II OZ 143/17 wskazano więc, że na gruncie procedury sądowoadministracyjnej konsekwencją dopuszczalności wniesienia do sądu pisma procesowego drogą elektroniczną jest przyjęcie, że pismo to wywołuje wszystkie skutki, które ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego. Skutki te następują z chwilą wpływu danych do komputera obsługującego pocztę elektroniczną sądu. Kolejne czynności, które sąd podejmuje w stosunku do pisma, które wpłynęło drogą elektroniczną, mają charakter następczy i nie stanowią punktu odniesienia dla oceny daty wniesienia pisma procesowego do sądu. Ocena terminowości wniesienia przez stronę środka zaskarżenia w postaci elektronicznej nie powinna zależeć od czynności technicznej pracownika sądu (urzędowej adnotacji czy wydrukowania pisma). To, czy strona dochowa terminu zależy tylko i wyłącznie od jej zachowania, a działanie sądu nie jest warunkiem prawnym zrealizowania się skutku czynności. Stanowisko takie stanowiłoby zanegowanie skutku prawnego posługiwania się środkami komunikacji elektronicznej, których założeniem jest, zgodnie z art. 2 pkt 5 ustawy z 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. z 2016 r., poz. 1030), wykorzystanie rozwiązań technicznych, w tym urządzeń teleinformatycznych i współpracujących z nimi narzędzi programowych, umożliwiających indywidualne porozumiewanie się na odległość przy wykorzystaniu transmisji danych między systemami teleinformatycznymi, a w szczególności poczty elektronicznej. Wniesienie do sądu pisma procesowego za pomocą środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną następuje w dniu, w którym wiadomość elektroniczna została wprowadzona do systemu teleinformatycznego sądu. Pismo wniesione do sądu drogą elektroniczną nie spełnia jednak wymogów z art. 46 § 1 pkt 4 p.p.s.a., dlatego jego wniesienie uruchamia postępowanie naprawcze zmierzające do nadania mu prawidłowego biegu. 4.3. Pogląd powyższy należy zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w tym składzie recypować odpowiednio na gruncie niniejszej sprawy, gdzie Strona postępowania wniosła skargę do WSA za pośrednictwem organu, korzystając – jak w trakcie postępowania podatkowego – z platformy elektronicznej ePUAP. Strona otrzymała decyzję drogą elektroniczną 11 grudnia 2018 r., zatem 30-dniowy termin do wniesienia skargi upływał 10 stycznia 2019 r. Skarżąca – reprezentowana przez doradcę podatkowego – wniosła 10 stycznia 2019 r. o godzinie 21.25 do organu odwoławczego, za pośrednictwem platformy elektronicznej ePUAP, skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Skoro ani organ podatkowy, ani WSA nie mają wątpliwości, że pismo drogą elektroniczną wpłynęło do organu 10 stycznia 2019 r., a jednocześnie autor zażalenia przedstawia dokumentację potwierdzającą tę okoliczność (vide Urzędowe Poświadczenie Przedłożenia – k. 65 akt sądowych), to tę datę należy uznać za dzień wniesienia – obarczonej usuwalnym brakiem formalnym - skargi do WSA za pośrednictwem organu. Odrzucenie skargi z uwagi na uznanie jej jako wniesionej po upływie terminu do jej wniesienia naruszało zatem art. 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a. 4.4. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i § 2 orzekł jak w sentencji.