I FSK 683/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zubrzycki (sprawozdawca), Sędzia NSA Marek Kołaczek, Sędzia del. WSA Maja Chodacka, Protokolant Karolina Niemiec, po rozpoznaniu w dniu 1 września 2020 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej W. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 21 sierpnia 2019 r. sygn. akt I SA/Bd 60/19 w sprawie ze skargi W. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 22 maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do września 2009 r. uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy. 1. Wyrok Sądu pierwszej instancji. 1.1. Wyrokiem z 21 sierpnia 2019 r. w sprawie I SA/Bd 60/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę W. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z 22 maja 2015 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do września 2009 r. 1.2. W wyroku tym Sąd pierwszej instancji podzielił wyrażone w kwestionowanej decyzji stanowisko organu podatkowego co do tego, że skarżąca w poszczególnych miesiącach 2009 r. - w świetle art. 86 ust. 1 i ust 2 pkt 1 lit. a) w związku z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54 poz. 535 ze zm.), dalej: u.p.t.u. - bezzasadnie odliczyła podatek naliczony wykazany w fakturach wystawionych przez Przedsiębiorstwo Wielobranżowe "H." oraz "T.", gdyż faktury te nie dokumentowały rzeczywistych transakcji gospodarczych. Sąd zgodził się również z Dyrektorem Izby Skarbowej w zakresie oceny, że w okolicznościach niniejszej sprawy skarżąca - zachowując należytą staranność kupiecką przy przedmiotowych transakcjach - powinna była wiedzieć, że sporne faktury nie stanowią podstawy do odliczenia podatku naliczonego w nich ujętego. 2. Skarga kasacyjna. 2.1. W. G. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie: a) art. 183 § 2 pkt 5 i art. 91 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej: P.p.s.a. w zw. art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez naruszenie prawa do sądu skarżącej, w wyniku uniemożliwienia odniesienia się przez nią do pisma organu z 19 lipca 2019 r. wraz z załącznikami; b) art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.), dalej: O.p., przez błędne ustalenie, iż transakcje pomiędzy skarżącą a H. B. i T. M., które są kwestionowane przez organ nie były rzeczywistymi zdarzeniami gospodarczymi; c) art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z 187 § 1 O.p. poprzez przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji w ślad za organem, iż organ w wyczerpujący sposób zebrał cały materiał dowodowy, mimo iż z okoliczności sprawy wynika, że przedmiotem badania winna być także dobra wiara skarżącej; d) art. 190 P.p.s.a. poprzez uznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż skoro jest związany wykładnią Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie jakoby organy podatkowe prawidłowo wykazały, że w stanie faktycznym sprawy nie było podstaw do stwierdzenia, iż czynności wykazane w zakwestionowanych fakturach zostały wykonane przez podmioty ukrywające swoje dane pod firmą wystawcy zakwestionowanych faktur tj. w części dotyczącej firmanctwa, to w pozostałym zakresie może przyjąć za własne twierdzenia organu i zaniechać dokonania weryfikacji poprawności w przedmiocie całkowitości zebrania materiału dowodowego w sprawie oraz jego oceny w kontekście przepisów prawa materialnego - art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 lit. a) w związku z art. 88 ust 3a pkt 4 lit. a) u.p.t.u., przy jednoczesnym uwzględnieniu poglądów wyrażanych orzecznictwie TSUE, a co za tym idzie uzasadnienie wyroku WSA nie zawiera w tym zakresie elementów wymaganych przez art. 141 § 4 P.p.s.a.; e) art. 70 § 1 i art. 70 § 6 pkt 1 O.p., poprzez przyjęcie, iż nie doszło do przedawnienia zobowiązań podatkowych w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do września 2009 r. f) art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez pominięcie w uzasadnieniu wyroku argumentacji w zakresie przedawnienia zobowiązań podatkowych. Przy tak sformułowanych zarzutach skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, uchylenie decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy i decyzji jej poprzedzającej, ewentualnie - uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej zawarto również wniosek o przyznanie pełnomocnikowi Skarżącej wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną świadczoną z urzędu według norm przepisanych oraz o rozpoznanie - w trybie art. 191 P.p.s.a. - postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 1 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Bd 756/15 i postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 14 maja 2019 r. sygn. akt I SPP/Bd 31/19, które miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. 2.2. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie tej skargi oraz o zasądzenie na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, z uwagi na trafność zarzutu naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 i art. 91 § 2 P.p.s.a. w zw. art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 3.2. Trafnie w skardze kasacyjnej podniesiono, że wbrew gwarancjom procesowym, które mają zabezpieczać interes prawny skarżącej działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, Sąd pierwszej instancji naruszył jej prawo do obrony. Na rozprawie w dniu 16 lipca 2019 r., w związku z podniesionym zarzutem przedawnienia zobowiązania podatkowego, Sąd pierwszej instancji wezwał organ do przedłożenia udokumentowanej informacji dotyczącej biegu terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych objętych zaskarżoną decyzją. W dniu 19 lipca 2019 r. organ przedłożył do akt sprawy dokumentację dotyczącą tej kwestii. W dniu 12 sierpnia 2019 r. Sąd pierwszej instancji wysłał skarżącej odpis pisma organu wraz z załącznikami dotyczącymi zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych, wyznaczając termin do ustosunkowania się do przedmiotowego pisma najpóźniej na dzień 21 sierpnia 2019 r., w którym na godzinę 9 wyznaczona była rozprawa, na której zapadł zaskarżony w tej sprawie wyrok. Powyższa korespondencja została jednak odebrana przez nieprofesjonalnego pełnomocnika skarżącej dopiero 21 sierpnia 2019 r., tj. w dniu rozprawy, co spowodowało, że strona - nieobecna na tej rozprawie - nie miała możliwości ustosunkowania się do treści przedmiotowego pisma, a zwrotne potwierdzenie jego obioru wpłynęło do Sądu pierwszej instancji dopiero 26 sierpnia 2019 r. Mimo braku zwrotnego potwierdzenia obioru pisma przez skarżącą Sąd pierwszej instancji - jak już wcześniej wskazano - wydał wyrok 21 sierpnia 2019 r., a w uzasadnieniu tego orzeczenia napisano, że skarżąca miała możliwość ustosunkowania się do treści opisanego wyżej pisma organu. 3.3. W sytuacji, gdy zagadnienie zawieszenia biegu przedawnienia zobowiązań skarżącej było sporne między stronami i istotne dla rozstrzygnięcia tej sprawy, brak możliwości wypowiedzenia się przez skarżącą odnośnie dokumentów przedstawionych przez organ, w sposób istotny naruszył jej prawo do obrony. 3.4. Ponadto, problem naruszenia prawa skarżącej do obrony jej praw w tej sprawie ma szerszy kontekst, a odnosi się do zapewnienia jej profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. Pomimo, że - w świetle art. 191 P.p.s.a. - nie można żądać, aby Naczelny Sąd Administracyjny dokonał weryfikacji postanowienia w zakresie prawa pomocy, niejako w trzeciej instancji, skoro Wojewódzki Sąd Administracyjny wydając takie postanowienie działał już jako sąd drugiej instancji stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (por. postanowienie NSA z 23 listopada 2017 r., sygn. akt I FZ 304/17 - dostępne w internetowej bazie orzeczeń CBOSA), to Naczelny Sąd Administracyjny w ramach sformułowanego zarzutu kasacyjnego naruszenia prawa strony do sądu i obrony jej praw, nie może pominąć tej kwestii. 3.5. W wyroku z 29 sierpnia 2006 r. (sygn. SK 23/05), Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że pomoc państwa dla strony, która nie jest w stanie ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej, jest istotna, z uwagi na zapewnienie realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Dostęp do sądu musi być zagwarantowany z uwzględnieniem konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, która zakazuje dyskryminowania z jakiejkolwiek przyczyny, w tym z przyczyny majątkowej. Problem pomocy prawnej dla osób ubogich ma rangę konstytucyjną oraz rangę wynikającą z wiążących Polskę międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka. Nie dotyczy to tylko spraw karnych, lecz wszystkich spraw rozpoznawanych przez sądy (zob. S. Trociuk, Pomoc prawna dla osób ubogich jako forma zapewnienia skutecznego dostępu do krajowego i europejskiego wymiaru sprawiedliwości, [w:] Dostęp obywateli do europejskiego wymiaru sprawiedliwości, Warszawa 2005) - (OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 94). Możliwości uzyskania pomocy prawnej z urzędu nie powinno się traktować w kategoriach przywileju, lecz jako prawa podmiotowego. Konstytucyjna zasada prawa do sądu powinna skutkować taką wykładnią przepisów prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, aby w razie wątpliwości sąd orzekał na korzyść podmiotu zwracającego się o zwolnienie od kosztów i ustanowienie pełnomocnika. Zapewnienie pozostającej w ubóstwie stronie postępowania sądowoadministracyjnego profesjonalnej pomocy prawnej, dla realizacji skutecznego dostępu do sądu, nie może być tylko teoretyczne i iluzoryczne. Poprzez ustanowienie fachowego pełnomocnika realizowane jest prawo do wysłuchania strony i rzeczowego przedstawienia swoich racji (por. P. Pogonowski, Realizacja prawa do sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005, s. 92). 3.6. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Jedyne kryterium, od jakiego ustawa uzależnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ma charakter materialny i jest nim brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów (postanowienie NSA z 18 lutego 2005r., OZ 1516/04, publ. LEX nr 302273). 3.7. Nieprzyznanie stronie w ramach postępowania przed sądem pierwszej instancji fachowego pełnomocnika z urzędu - w sytuacji, gdy strona wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (co uwzględniono poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych), a dodatkowo nieustannie wnioskowała o przyznanie jej takiego pełnomocnika, wskazując na nieznajomość reguł postępowania oraz nieporadność, prowadzącą do tego, że przy faktycznym oraz prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest w stanie wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia - w konkretnych okolicznościach tej sprawy - powinno być kwalifikowane jako zaniechanie sądu, prowadzące do pozbawienia strony możności obrony jej praw. Dodatkowo należy przy tym nadmienić, że w czasie postepowania sądowoadministracyjnego, nieprofesjonalny pełnomocnik skarżącej (niemieszkający z nią mąż) sygnalizował Sądowi, że skarżąca nie jest w stanie podjąć racjonalnej obrony swych praw w postępowaniu sądowym ze względu na stan zdrowia, w tym m.in. psychicznego. 3.8. W tej sytuacji, skoro strona skarżąca w niniejszej sprawie - w ujęciu ogólnym oraz szczególnym (w zakresie opisanym w punkcie 3.2. tego wyroku) - została pozbawiona możności obrony swych praw, skutkować to musiało uchyleniem zaskarżonego wyroku, celem ponownego rozpoznania sprawy z udziałem ustanowionego dla skarżącej pełnomocnika z urzędu. 3.9. W takim stanie rzeczy, oprócz uwzględnionego zarzutu naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 i art. 91 § 2 P.p.s.a. w zw. art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nie podlegały merytorycznemu rozpoznaniu pozostałe zarzuty kasacyjne. 3.10. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a., uchylił w całości wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał zaskarżony wyrok. Ponowne rozpoznanie sprawy skarżącej przez ten Sąd winno odbyć się z udziałem pełnomocnika ustanowionego z urzędu. O kosztach postępowania kasacyjnego nie orzeczono, gdyż skarżąca, będąc zwolniona od kosztów sądowych, takich nie poniosła, a koszty nieopłaconej pomocy prawej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu ponosi Skarb Państwa. W tym zakresie o wysokości tych kosztów zobowiązany jest orzec Sąd pierwszej instancji.