I SA/Wa 660/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie WSA Bożena Marciniak WSA Monika Sawa (spr.) Protokolant referent stażysta Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę. Decyzją z [...] stycznia 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister/organ) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm. dalej: kpa) w zw. z art. 16 ustawy z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935) oraz art. 9 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.u. z 2017 r., poz. 2097, dalej ustawa z 8 lipca 2005 r.), po rozpatrzeniu odwołania M. S. (dalej: skarżąca) od decyzji Wojewody [...] znak [...] z [...] października 2018 r., odmawiającej M. S., B. K. oraz A. A. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. A., nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej, w miejscowości D. woj. [...], utrzymał w mocy ww. decyzje Wojewody [...]. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty złożył H. A., poprzednik prawny M. S., B. K. oraz A. A. Wojewoda [...] (dalej: Wojewoda) decyzją z [...] grudnia 2017 r. znak [...], odmówił M. S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. A. i H. A. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej tj. w miejscowości D., woj. [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, iż w materiale dowodowym brak jest wiarygodnych dokumentów dotyczących rodzaju i powierzchni nieruchomości pozostawionych przez S. A. i H. A. Wskazał także, że ustawodawca wymaga udowodnienia faktu opuszczenia kraju w sposób nie wynikający wyłącznie z woli osoby, ale w sposób wymuszony okolicznościami w jakich ta osoba się znalazła. Organ wskazał, że ponieważ repatriacja S. A. i H. A. miała miejsce w roku 1957 należało okoliczności, które były przyczyną opuszczenia lub wypędzenia uwiarygodnić przesyłając urzędowe dokumenty bądź zeznanie świadków. Od decyzji tej odwołanie do Ministra Spraw wewnętrznych i Administracji wniosła M. S. Decyzją z [...] marca 2018 r. znak [...] Minister Spraw Wewnętrznych uchylił w całości decyzję Wojewody z [...] grudnia 2017 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Pismami z [...] kwietnia 2018 r. A. A. oraz B. K., spadkobierczynie po M. A. złożyły wniosek o przystąpienie do postępowania. Pismem z [...] maja 2018 r. Wojewoda zwrócił się do Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w M. o pomoc w odnalezieniu dokumentów archiwalnych, które mogą potwierdzić prawo własności do pozostawionego mienia, które zostało przekazane do Konsulatu Generalnego w G. W piśmie z [...] lipca 2018 r. Konsulat Generalny w G. poinformował, że zgodnie ze stanowiskiem Archiwum Państwowego w G., w sprawie uzyskania ewentualnych informacji odnośnie pozostawionego mienia lub wydobycia innych dokumentów, zainteresowana osoba lub jej pełnomocnik powinni przesłać dokumenty w języku [...] oraz dołączyć poświadczone urzędowo i przetłumaczone na język [...] dokumenty potwierdzające pokrewieństwo z właścicielem pozostawionych nieruchomości – akty stanu cywilnego jak również dokumenty potwierdzające interes prawny np. wyrok sądu w sprawie nabycia spadku. Decyzją z [...] października 2018 r. Wojewoda odmówił M. S. B. M. K., A. A. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. A. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej tj. w miejscowości D., woj. [...]. W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda wskazał, że w przedmiotowej sprawie były właściciel mienia pozostawionego zmarł w miejscowości D. w dniu [...] czerwca 1941 r. i nigdy nie opuścił byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. Wojewoda stwierdził, że J. A. nie spełnił zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. Od decyzji tej odwołanie złożyła M. S. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji po rozpoznaniu odwołania organ po odwołaniu się do przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r., wskazał, że z zaświadczenia nr [...][...] Obwodowego Komitetu Wykonawczego Wydziału ds. Archiwum i Administracji Instytutu Naukowo- Metodycznego "Archiwum Państwowego Obwodu [...]" z [...] kwietnia 2006 r. wynika, że właścicielem majątku pozostawionego w miejscowości D. był J. O.(A.). Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla W. z [...] kwietnia 2009 r. sygn. akt [...] J. A. zmarł [...] czerwca 1941 r. w miejscowości D., a jego ostatnim miejscem zamieszkania była miejscowość D.. Organ wskazał, że istotą przedmiotowego postępowania jest fakt, że z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że J. A. nie opuścił terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bowiem zmarł w dniu [...] czerwca 1941 w miejscowości D., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wskazał po powołaniu się na przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r., że zgodnie z uzasadnieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1038/ "skarga kasacyjna opiera się na błędnym założeniu, że przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) odnosi się również do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Stanowisko to jest oczywiście sprzeczne z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Przepis ten wyraźnie stanowi, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Powyższe zagadnienie ma istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie, albowiem skarżąca kasacyjnie K. W. jest jednym z trzech spadkobierców W. U. - byłego właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP. Były właściciel zmarł w dniu (...) listopada 1943 r. w miejscowości (...) (woj. (...)), nie opuszczając byłego terytorium RP. W. U. nie spełnił więc zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez skarżącą kasacyjnie prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Skarżąca K. W. posiada obywatelstwo polskie (zgodnie z zaświadczeniem o nadaniu obywatelstwa polskiego z dnia [...] grudnia 2007 r. na podstawie postanowienia Prezydenta RP z dnia [...] listopada 2007 r.), jednak ze względu na niespełnienie przez jej spadkodawcę (W. U.) wszystkich przesłanek materialnych z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie mogła ona nabyć prawa do rekompensaty". Organ odwołując się do powyższego orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 marca 2018 r. podniósł, że nawet w przypadku ewentualnego nabycia przez spadkobierców J. A. własności nieruchomości po jego śmierci tj. w 1941 r., na co wskazuje pełnomocnik skarżącej, to i tak nie spełnili by oni ww. ustawowej przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty tj. posiadania własności na dzień [...] września 1939 r. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła M. S. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., polegającą na bezzasadnym uznaniu, że prawo do rekompensaty i błędne niezastosowanie art. 3 ust 2 powyższej ustawy polegające na błędnym uznaniu, że spadkobiercy J. A. nie byli właścicielami mienia pozostawionego na wschodzie i błędne nieuwzględnienie tego, że prawo do rekompensaty mogą realizować spadkobiercy, którzy spełniają ustawowe warunki do uzyskania prawa do rekompensaty; 2. naruszenie przepisów art. 7, art. 8, art. 77 oraz art. 80 kpa poprzez jednostronną ocenę materiału dowodowego zebranego w niniejszej sprawie, gdy całokształt materiału dowodowego przy wszechstronnej jego analizie i ocenie oraz rozważeniu dowodów wskazanych przez skarżąca wynika, że M. S. i inni są spadkobiercami J. A. i spełniają warunki do uzyskania rekompensaty. W uzasadnieniu skarżąca podkreśliła, że J. A. posiadał obywatelstwo [...]. Wskazała, że w momencie śmierci J. A. został otwarty spadek w postaci majątku posiadanego w miejscowości D., który z mocy prawa, a nie orzeczenia Sądu (takie orzeczenie nie tworzy prawa, a jedynie je potwierdza tj. nie ma charakteru konstytutywnego lecz jedynie charakter deklaratoryjny) przeszedł na dalszych krewnych zmarłego. Dalsi krewni zmarłego opuścili tereny B. i powrócili do Polski w 1957 r. Skarżąca wskazała, że z powodów oczywistych spadkobiercy J. A. nie byli w stanie przeprowadzić stosownego postępowania spadkowego (okres II Wojny Światowej), niezależnie od powyższego w ocenie skarżącej ta okoliczność nie ma znaczenia. Skarżąca wskazała, że wyłącznymi właścicielami nieruchomości w miejscowości D. nie był J. A. a jego spadkobiercy, którzy opuścili tereny B. w 1957 r. z mocy prawa. Skarżący wskazali także, że w uchylonej poprzednio decyzji to skarżący, a nie J. A. byli oceniani w kontekście nabycia uprawnienia do stosownej rekompensaty. Skarżąca wskazała, że spełnia warunki do uzyskania prawa do rekompensaty. Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości. Organ podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga nie jest uzasadniona. Stosownie do dyspozycji art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do treści art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje co do zasady właścicielowi nieruchomości, o ile spełnia on wymagania określone w pkt 1 i 2 powołanego przepisu, tj. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 oraz posiada obywatelstwo polskie. W przypadku śmierci właściciela prawo do rekompensaty przysługuje natomiast wszystkim lub niektórym spadkobiercom (art. 3 ust. 2 ustawy). Przesłanki te muszą być spełnione kumulatywnie by ubiegający się o rekompensatę mogli zrealizować swoje prawo. Brak spełnienia jednej z nich powoduje wydanie przez organ decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 ustawy). Z uwagi na tak ukształtowane przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty, w postępowaniu administracyjnym wszczętym wnioskiem o przyznanie takiego prawa kluczowa jest kwestia, kto był właścicielem pozostawionej nieruchomości. Tylko bowiem właściciel lub jego spadkobierca może być beneficjentem prawa do rekompensaty, które - zgodnie z wyraźną dyspozycją art. 4 ustawy - jest niezbywalne. Spadkobierca obowiązany jest do udokumentowania wskazanych wyżej przesłanek dowodami, o których mowa w art. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r. Zaznaczyć także należy, że koniecznym jest przy tym wskazanie, że postępowanie w tym przedmiocie wszczynane jest na wniosek strony (art. 5 ust. 1 ustawy), a ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na jednostce ubiegającej się o to prawo (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 742/10 i z dnia 27 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 900/12; cbois.nsa.gov.pl). To ona, zgodnie z art. 6 ustawy, winna dołączyć do wniosku dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Dowodami tymi mogą być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów Republiki B., Republiki L., Federacji R., U. lub innych państw (art. 6 ust. 4 ustawy). W przypadku braku dokumentów zawierających urzędowy opis mienia lub orzeczenia wydanego przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r. poz. 518 z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5 ustawy).Wszystkie powołane wyżej dowody spadkobierca obowiązany jest złożyć wraz z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty lub na wezwanie organu (art. 6 ust. 1 i 6 tej ustawy). W rozpoznawanej sprawie z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości gruntowych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej w miejscowości D. woj. białostockie przez J. A. wystąpił H. A. w którego miejsce wstąpiła M. S. oraz następnie B. K. i A. A. Nie jest sporne w niniejszej sprawie, że nieruchomości gruntowe leżące poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej w miejscowości D. woj. [...], objęte treścią wniosku stanowiły na dzień 1 września 1939 r. własność J. O. (A.), który był obywatelem polskim. Okoliczność ta wynika ze znajdującego się w aktach administracyjnych zaświadczenia nr [...] [...] Obwodowego Komitetu Wykonawczego Wydziału ds. Archiwum i Administracji Instytutu Naukowo - Metodycznego "Archiwum Państwowego Obwodu [...]" z [...] kwietnia 2006 r. Sąd zwraca uwagę, że w powołanym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd ten wskazał, że z treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 cyt. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie: 1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem [...] Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności B. z terytorium P. 2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem [...] Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności [...] z terytorium P. 3) układu z dnia [...] września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem [...] Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium [...] i ludności litewskiej z terytorium P. 4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik [...] o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości [...]j i [...], mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa [...] osób narodowości [...],[...],[...],[...] i [...], mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z zestawienia treściowego powyższych przepisów wynika zatem, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., tzw. przymusowe przesiedlenie, z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej chociaż nie jest to jedyna przesłanka nabycia prawa do rekompensaty. W niniejszej sprawie organ prawidłowo uznał, że J. A. tego warunku nie spełnił gdyż nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bowiem zmarł w dniu [...] czerwca 1941 w miejscowości D., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Gdyby nawet uznać, jak chce skarżąca, wbrew stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego, że przepis ten nie zawiera wyrażonego wprost warunku, aby w tym dniu dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. A także, że nie można spełnienia takiego, pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia gdyż takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy (który to pogląd widoczny jest także w orzecznictwie) to wskazać należy, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie aby warunek przymusowego przesiedlenia z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej został spełniony przez następców prawnych J. A. – S. A. i H. A. Z dokumentów repatriacyjnych wynika jedynie fakt przesiedlenia do miejscowości, w której zamieszkiwała ich rodzina. Tymczasem ustawodawca wymaga udowodnienia faktu opuszczenia kraju w sposób nie wynikający wyłącznie z woli osoby. Brak jest natomiast w aktach dokumentów czy dowodów z zeznań świadków, które wskazywałyby na przymusowy charakter przesiedlenia lub wypędzenie z byłego terytorium RP. Okoliczności takie nie wynikają także z samej treści wniosku złożonego przez H. A. ani z zeznań świadka L. K. do której odwołuje się H. A. we wniosku. Reasumując należy wskazać, że w rozpatrywanej sprawie organ dokonał prawidłowej i wszechstronnej analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i prawidłowo uznał, że nie zostały spełnione przesłanki ustawy z 8 lipca 2005 r., zaś zarzuty skargi są nieuzasadnione. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku.