II SA/Wa 1909/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Konrad Łukaszewicz (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Janusz Walawski, Protokolant sekretarz sądowy Marcin Rusinowicz-Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi M. Z. - reprezentowanego przez opiekuna prawnego Z. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2019 r. Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie objęte zostało postępowanie administracyjne zakończone decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej: "Prezesem ZUS") z dnia [...] czerwca 2019 r. o numerze [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco: M. Z. (zwany dalej: "Skarżącym") reprezentowany przez opiekuna prawnego Z. Z. wystąpił o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że Skarżący uległ wypadkowi, w następstwie którego porusza się na wózku inwalidzkim i nie jest w stanie pracować. Skarżący przebywa w Domu Pomocy Społecznej w S. (zwanym dalej: "DPS") i ponosi z tego tytułu opłatę w wysokości 931 zł, a nadto wymaga zakupu pampersów i leków. Decyzją z dnia [...] marca 2019 r. Prezes ZUS odmówił przyznania Skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przywołał treść przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 39 ze zm.; zwanej dalej: "ustawą o emeryturach i rentach z FUS") oraz wskazał, że wszystkie wymienione w nim przesłanki musza zostać spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS zauważył następnie, że Skarżący miał przyznaną rentę w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, która była realizowana do dnia [...] lutego 2019 r. Zdaniem organu, aktualnie stan faktyczny sprawy uległ zmianie, bowiem Skarżący przebywa w DPS, a zatem ma zapewnione niezbędne środki utrzymania. Skarżący wystąpił z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniósł, że pobyt w DPS jest częściowo odpłatny, a nadto jego matka musi co miesiąc kupować maści, opatrunki, pomoce do rehabilitacji, pampersy, leki, środki higieny osobistej. W jego ocenie, wszystkie te wydatki dotyczą jego niezbędnych potrzeb. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję własną. W uzasadnieniu organ w całości podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko, zgodnie z którym, Skarżący nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że z akt sprawy wynika, że ma on zapewnioną całodobową opiekę w DPS, w którym pobyt jest odpłatny i wynosi 70% dochodu osoby skierowanej do placówki. Prezes ZUS ustalił jednocześnie, że w przypadku Skarżącego dochód wynosi 701 zł, który w 70% jest przeznaczany na pobyt w DPS, a pozostałą część pokrywa Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2019 r. Skarżący wniósł o jej zmianę poprzez przyznanie mu renty w drodze wyjątku, a także o przeprowadzenie dowodu z rachunków za leki, maści i inne niezbędne środki utrzymania – na okoliczność jego niezbędnych potrzeb i ich wysokości. Zarzucił organowi błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że posiada niezbędne środki utrzymania, podczas gdy jego miesięczny dochód wynosi 701 zł, z którego pokrywa w 70% pobyt w DPS, a pozostała kwota w wysokości 207 zł nie pozwala na zaspokojenie niezbędnych wydatków na zakup: leków, materiałów medycznych, środków higienicznych, ubrań i dodatkowej żywności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz ponowił argumentację prezentowaną w całym postępowaniu. Na rozprawie w dniu 27 stycznia 2020 r. pełnomocnik Skarżącego cofnął wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od łącznego (kumulatywnego) spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jedną z przesłanek tam wymienionych jest brak "niezbędnych środków utrzymania". Z uwagi na to, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zdefiniowały omawianego pojęcia zachodziła konieczność wypracowania przez organy administracji oraz judykaturę sposobu jego rozumienia. Obecnie jednolicie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Podnosi się przy tym, że ocena omawianej przesłanki musi być dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów, bowiem tylko wówczas staje się ona najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się – jako kryterium głównym – wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki NSA: z dnia 16 kwietnia 2014 r. o sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r. o sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r. o sygn. akt I OSK 292/11; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Wydając zaskarżoną decyzję Prezes ZUS uznał, że Skarżący ma zapewnione niezbędne środki utrzymania, bowiem przebywa w DPS. Stanowiska tego nie można zaaprobować, bowiem zostało ono wywiedzione z pominięciem wysokości dochodu Skarżącego. W ocenie Sądu brak jest jakichkolwiek podstaw, by dokonując oceny sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku odstępować od zasady, że porównaniu podlega wysokość jej dochodu (z kwotą minimalnego świadczenia przysługującego w trybie zwykłym), z tego tylko względu, że osoba taka przebywa w domu pomocy społecznej. Przyjęcie takiego założenia jest nie tylko nieuprawnione, ale godziłoby również w konstytucyjną zasadę równości. Nie można bowiem zakładać, że niezbędne środki utrzymania osoby przebywającej w domu pomocy społecznej są, czy też winny być niższe od kwoty najniższego świadczenia w trybie zwykłym, z uwagi na to, że wydatki związane z zapewnieniem całodobowej opieki oraz zaspokajaniem niezbędnych potrzeb bytowych i społecznych jego mieszkańców – stosownie do przepisu art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.) – w całości pokrywa dom pomocy społecznej. Organ zdaje się przy tym mylić pojęcie niezbędnych "środków" utrzymania (użyte na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) z pojęciem niezbędnych "potrzeb" bytowych i społecznych osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, które zostają tam w całości zaspokojone, czy też z "wydatkami" związanymi z całodobową opieką udzielaną w takiej placówce, w której pobyt jest zresztą w 70% pokrywany z jej dochodów. Dlatego raz jeszcze powtórzyć należy, że miarodajny dla oceny omawianej przesłanki jest wyłącznie dochód wnioskodawcy, a nie jego wydatki determinowane niezbędnymi potrzebami. Z niespornego stanu faktycznego sprawy wynika, że miesięczny dochód Skarżącego wynosi 701 zł netto, zatem jest niższy od kwoty minimalnej renty z tytułu niezdolności do pracy, której wysokość od 1 marca 2019 r. wynosiła 1.100 zł brutto. Oznacza to, że Skarżący jest osobą, która nie ma niezbędnych środków utrzymania w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W tym stanie rzeczy stwierdzić należało, że Prezes ZUS dokonał błędnej interpretacji przepisu prawa materialnego wyrażonego w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jak również dopuścił się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.), a naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając ponownie wniosek organ uwzględni zaprezentowaną przez Sąd ocenę prawną i wyda prawidłową decyzję administracyjną. Ponieważ zaś ze skarżonej decyzji nie wynika, aby Prezes ZUS kwestionował inne przesłanki przewidziane przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, powinien on wydać decyzję pozytywną dla Skarżącego. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą, o czym orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), w sentencji wyroku.