I SA/Sz 740/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Nadzieja Karczmarczyk-Gawęcka Sędziowie Sędzia WSA Alicja Polańska (spr.) Sędzia WSA Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w Wydziale I w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi B. P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w S. z dnia [...] r. nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na rzecz skarżącego B. P. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w S. z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w sprawie obciążenia B. P., jako wierzyciela, kosztami egzekucyjnymi w wysokości [...] zł powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec zobowiązanego W. B.. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego wynikało, że organ egzekucyjny - Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w S. prowadził postępowanie egzekucyjne wobec zobowiązanego na podstawie 16 tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzyciela obejmujących należności za zobowiązania spółki [...] z tytułu podatku od nieruchomości za okres od marca 2008 r. do kwietnia 2010 r. Zawiadomieniem z dnia [...] marca 2013 r. organ egzekucyjny dokonał [...] marca 2013 r. (data doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności) zajęcia rachunków bankowych zobowiązanego w Banku [...] Wraz z zajęciem doręczył zobowiązanemu w dniu [...] marca 2013 r. (w trybie art. 44 k.p.a.) odpisy 16 tytułów wykonawczych. Dłużnik zajętej wierzytelności pismem z dnia [...] marca 2013 r. poinformował o przeszkodach w realizacji zajęcia z uwagi na brak środków pieniężnych na rachunku bankowym umożliwiających całkowitą lub częściową realizację zajęcia. Bank wskazał, że na zajętym rachunku w ramach kwoty wolnej od zajęcia pozostaje [...] zł. Ponadto, organ egzekucyjny dwoma zawiadomieniami z dnia [...] października 2017 r. dokonał zajęcia rachunków bankowych w [...] oraz w [...] i wraz z zajęciami doręczył zobowiązanemu (w trybie art. 44 k.p.a.) odpis tytułu wykonawczego nr [...] Dłużnicy zajętych wierzytelności poinformowali organ o przeszkodach w realizacji zajęć z uwagi na brak środków na rachunkach, przy czym [...] wskazał, że saldo na zajętych rachunkach wynosi [...] zł, natomiast [...] poinformował, że saldo zajętych rachunków wynosi [...] zł. W dniu [...] kwietnia 2019 r. do organu egzekucyjnego wpłynęło pismo wierzyciela z dnia [...] kwietnia 2019 r., tj. zawiadomienie organu egzekucyjnego o wygaśnięciu w całości zobowiązań z tytułu podatku od nieruchomości za okres od marca 2008 r. do kwietnia 2010 r. z uwagi na przedawnienie. Wobec tego, organ egzekucyjny wydał postanowienie z dnia [...] maja 2019 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, na podstawie art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1066 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm.); dalej: "u.p.e.a.". W związku z tym, że w postępowaniu egzekucyjnym koszty egzekucyjne nie zostały wyegzekwowane od zobowiązanego, organ egzekucyjny - na podstawie art. 64c § 6 pkt 2 u.p.e.a. - poinformował wierzyciela zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2019 r. o wysokości kosztów egzekucyjnych obciążających wierzyciela, a postanowieniem z dnia [...] lipca 2019 r. - na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a. - obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości [...] zł. W zażaleniu na postanowienie wierzyciel zarzucił - powołując art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. - że z zaskarżonego postanowienia nie wynika, by nastąpiło faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Wskazał, że stan faktyczny i prawny sprawy dotyczy przepisów, które stanowiły przedmiot rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z dnia [...] czerwca 2016 r. sygn. akt. SK [...]). Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2019 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy ww. postanowienie. W uzasadnieniu postanowienia organ wskazał, że z art. 64c § 1 u.p.e.a. wynika, iż koszty egzekucyjne powstałe w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, co do zasady, obciążają zobowiązanego. Jednak, stosownie do art. 64c § 4 u.p.e.a., wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. W ocenie organu, zwrot: "nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego" należy rozumieć jako nieściągnięte w ogóle (z przyczyn faktycznych czy prawnych). Przechodząc do kwestii zasadności obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, gdy na zajętym rachunku nie było środków pieniężnych, organ wyjaśnił - wskazując na wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2018 r. sygn. akt. I SA/Sz 1092/17, z dnia 26 września 2018 r. sygn. akt. I SA/Sz 529/18, z dnia 21 lutego 2019 r. sygn. akt. I SA/Sz 893/18 - że zagadnienie to kilkukrotnie było przedmiotem analizy tego sądu. Sąd ten w pełni podzielił stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt. II FSK 578/12, który wyjaśnił że kluczowe znaczenie dla ustalenia sposobu zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia rachunku bankowego ma art. 80 § 2 u.p.e.a., który expressis verbis przesądza, iż dla dokonania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego wystarczające jest doręczenie stosownego zawiadomienia bankowi, a w sprawie zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego doręczono dłużnikom zajętych wierzytelności, tym samym doszło do zajęć wierzytelności z rachunków bankowych, a następnie powstał obowiązek uiszczenia kosztów egzekucyjnych. Organ przedstawił rozliczenie, z którego wynika, że na orzeczoną kwotę kosztów egzekucyjnych składa się: • [...] zł - opłata manipulacyjna (1% kwoty egzekwowanej), • [...] zł - opłata egzekucyjna (5% egzekwowanej należności), • [...] zł wydatki egzekucyjne. Dalej, organ wyjaśnił, że obowiązujące regulacje w zakresie kosztów za zajęcie innych wierzytelności określają jedynie minimalną wysokość opłaty. W ocenie organu, nie można pominąć okoliczności, że odzwierciedleniem różnego stopnia skomplikowania czynności egzekucyjnych i nakładu pracy jest określenie różnych stawek procentowych w zależności od zastosowanego środka egzekucyjnego - 4% za zajęcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego i wynagrodzenia za pracę, 5% za zajęcie innych wierzytelności, 6% za zajęcie ruchomości i najwyższej stawki - 8% za zajęcie nieruchomości. Określając wysokość opłaty za zajęcie nieruchomości ustawodawca określił jej górną granicę, nie więcej jednak niż 34 200 zł. W ocenie organu, wyrazem zachowania obowiązujących regulacji prawnych i w zgodzie z wzorcami konstytucyjnymi będzie taki mechanizm określania opłat za zajęcie innych wierzytelności i opłaty manipulacyjnej, aby różnice wynikające z opłat stosunkowych, tj.: 1%, 4%, 5%, 6% i 8% zachować przy miarkowaniu górnego progu tych opłat, przyjmując za punkt odniesienia kwotę ograniczenia 34 200 zł dla najwyższej opłaty procentowej 8%. Organ wskazał także, że skoro ustawodawca uznał, iż przy skomplikowanej czynności zajęcia nieruchomości opłata wynosi 8%, nie więcej niż 34 200 zł, to w związku z brakiem ustawowych regulacji uzasadnione jest przyjęcie, że przy mniej skomplikowanej czynności dla stawki 5% (zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego) z zachowaniem proporcji od tej maksymalnej stawki, górna granica opłaty wynosi 21 375 zł. Analogicznie, maksymalna wysokość opłaty manipulacyjnej, której stawka wynosi 1%, nie może przekraczać kwoty 4 275 zł. Wskazał dalej organ, że aprobatę tego rozwiązania znaleźć można w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 28 lutego 2019 r. sygn. akt. II FSK 2094/18 i z dnia 24 maja 2019 r. sygn. akt II FSK 407/19). Zatem, według organu, po zakreśleniu górnego progu opłaty manipulacyjnej na poziomie 4 275 zł, za zajęcie innej wierzytelności pieniężnej na poziomie 21 375 zł, określenie opłaty manipulacyjnej w wysokości [...] zł, a opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w wysokości [...] zł, nie przekracza kwoty granicznej, a nawet jest od niej znacznie niższe. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skardze, wierzyciel - reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym - zarzucił naruszenie przepisów art. 64 § 1 pkt 4 w zw. z art. 64 § 1 w zw. z art. 64 § 4 w zw. z art. 64 § 7 u.p.e.a. poprzez błędną interpretację i przyjęcie, że zaistniały podstawy do obciążenia wierzyciela opłatą egzekucyjną w wysokości 5 % wyegzekwowanej kwoty za dokonanie czynności egzekucyjnej w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnej na rachunku bankowym, podczas gdy w sprawie organ nie był w stanie faktycznie zająć wierzytelności pieniężnej, ponieważ na rachunkach bankowych zobowiązanego nie było żadnych środków pieniężnych i postępowanie egzekucyjne zostało umorzone jako bezskuteczne. Skarżący złożył wniosek o: - uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w S. z dnia [...] lipca 2019 r., - zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa. W uzasadnieniu skargi wierzyciel ponowił argumentację podnoszoną w toku postępowania przed organami obu instancji powołując dodatkowo wyrok NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt II FSK 693/15, w którym sąd stwierdził, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 §1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktycznie zajęcie wierzytelności pieniężnych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest postanowienie organu nadzoru nad organem egzekucyjnym utrzymujące w mocy postanowienie tegoż organu wydane w sprawie obciążenia wierzyciela, tj. skarżącego, kosztami postępowania egzekucyjnego, przeprowadzonego wobec zobowiązanego W. B. w wysokości [...] zł obejmujące: [...] zł opłaty manipulacyjnej (1% kwoty egzekwowanej), [...] zł opłaty egzekucyjnej (5% egzekwowanej należności) oraz [...] zł wydatków egzekucyjnych. Jednak z uzasadnienia skargi wynika, że dla skarżącego rozstrzygnięcia wymaga jedynie kwestia, czy opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych, czy też jej pobranie dopuszczalne jest także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było środków finansowych. Mając na uwadze taką istotę sporu należy wskazać na uregulowania prawne znajdujące zastosowanie w sprawie. Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2 tegoż artykułu, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i pkt 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanym przez skarżącego w skardze wyroku z dnia 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt II FSK 693/15, we właściwym odczytaniu przywołanego przepisu wystarczające jest zastosowanie wykładni językowej. Zasadniczy prymat tego rodzaju wykładni prawa wynika z faktu, że prawo dociera do adresatów w postaci konkretnych przepisów prawnych i mogą oni oczekiwać, że ich obowiązki, czy uprawnienia są kształtowane treścią tekstu prawnego (zob. B. Brzeziński, Wykładnia prawa podatkowego, Gdańsk 2013, s. 24). Brzmienie przywołanego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości wyżej określonej, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Jednocześnie, w tym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. W doktrynie prawa od dawna podnosi się, że podstawową wadą konstrukcyjną omawianej regulacji jest brak jakiejkolwiek zależności pomiędzy poborem opłat, a skutecznością prowadzonej egzekucji, co prowadzi w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części, dochodzonego obowiązku pieniężnego (zob. R. Hauser, W. Piątek w: R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2016, s. 327). Skład orzekający w sprawie w pełni akceptuje pogląd wyrażony w przywołanym wyroku i przyjmuje go za własny. Wskazywane postulaty - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, w którym Trybunał stwierdził, że: "Art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, oraz że art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP" - dostrzeżone zostały przez ustawodawcę, bowiem w art. 1 pkt 19 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1553), która wejdzie w życie 20 lutego 2021 r. [z wyjątkami wskazanymi w art. 15 pkt 1 i pkt 2 ] przewidziano w zmienionym art. 64 § 4 maksymalną wysokość opłaty manipulacyjnej w wysokości 10% wyegzekwowanych środków pieniężnych (...) nie więcej niż 40 000 zł. Zatem, to nie samo zajęcie rachunku bankowego, lecz wysokość "wyegzekwowanych środków pieniężnych" będzie stanowić o należnym organowi egzekucyjnemu wynagrodzeniu, uzależnionym od swego rodzaju "skuteczności" podejmowanych czynności egzekucyjnych. Powyższa nowelizacja - według składu orzekającego w sprawie - ma charakter uściślający, a więc służący czytelnemu interpretowaniu przepisów obowiązujących dotychczas i potwierdza, że także przed wejściem jej w życie, przepis art. 64 § 4 u.p.e.a. należy odczytywać jako odnoszący się do "wyegzekwowanych środków pieniężnych". Zaprezentowanego rozumienia omawianego przepisu nie podważa w żaden sposób poprawne przez organ odkodowanie przepisu art. 80 § 2 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem, zajęcie, o którym mowa w § 1 art. 80, obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Jednak, w rozpatrywanej sprawie poza sporem pozostaje, że w toku postępowania egzekucyjnego dokonano zajęcia rachunków bankowych zobowiązanego w trzech bankach, tj. w Banku [...] w [...]. oraz w [...]., jednakże w wyniku zastosowania środków egzekucyjnych w postaci zajęcia wierzytelności nie uzyskano żadnej kwoty. Inne czynności egzekucyjne nie doprowadziły również do wyegzekwowania zaległości. Z uwagi na brak możliwości wyegzekwowania kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego - na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a., stanowiącego, że wierzyciel pokrywa koszty postępowania egzekucyjnego, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego - organ egzekucyjny obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi. W przepisie tym nie wskazano przyczyn niemożliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, nie rozróżniono także powodów faktycznych i prawnych. W takiej sytuacji, wierzyciel nie tylko nie odzyskuje od zobowiązanego dochodzonej należności, ale jest obciążany kosztami bezskutecznej egzekucji. Dlatego też, oprócz wskazania podstawy prawnej obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, organ egzekucyjny winien był wziąć pod uwagę, czy w sprawie w ogóle wyegzekwowano jakąkolwiek należność. Według składu orzekającego w sprawie, ww. okoliczności organ egzekucyjny i organ nadzoru nie wzięły pod uwagę, dlatego też należało ocenić, że organ egzekucyjny bezpodstawnie obciążył wierzyciela opłatą wyliczoną na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Nie można bowiem uznać, że w toku egzekucji doszło do zajęcia wierzytelności, ponieważ od momentu wszczęcia egzekucji do jej zakończenia poprzez umorzenie postępowania egzekucyjnego na zajętych rachunkach bankowych nie było środków pieniężnych. Skoro więc przepis art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. nie przewiduje opłaty za samą czynność zajęcia rachunku bankowego, to dopóki nie dojdzie do faktycznego zajęcia wierzytelności na tym rachunku i chociażby częściowego wyegzekwowania należności, dopóty nie ma podstaw prawnych do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Odnosząc się także do argumentacji podniesionej w zaskarżonym postanowieniu, należy wskazać, że w przywołanych w uzasadnieniu tego postanowienia wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie o sygn. akt: I SA/Sz 1092/17, I SA/Sz 529/18 i I SA/Sz 893/18 składy orzekające - wbrew stanowisku organu nadzoru - nie podzieliły poglądu, jakoby dla "dokonania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego wystarczające jest doręczenie stosownego zawiadomienia bankowi", bowiem - uchylając zaskarżone postanowienia i poprzedzające je postanowienia w przedmiocie obciążenia wierzycieli kosztami egzekucyjnymi - wskazały organom na konieczność badania rzeczywistych kosztów egzekucyjnych poniesionych przez organ egzekucyjny i ich stosownego miarkowania. Wbrew także argumentacji organu zawartej w dalszej części uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, jakoby najnowsze orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, tj. wyrok z dnia 28 lutego 2019 r. sygn. akt. II FSK 2094/18 i z dnia 24 maja 2019 r. sygn. akt II FSK 407/19, potwierdzały prawidłowość stanowiska prezentowanego w zaskarżonym postanowieniu, należy wskazać, że w obu tych wyrokach Naczelny Sąd Administracyjny zajmował się sprawami, w których doszło do wyegzekwowania należności "w 100%" (sygn. akt II FSK 2094/18) lub w egzekucja była "w pełni skuteczna" (sygn. akt II FSK 407/19). Tymczasem, w rozpoznawanej sprawie egzekucja nie była skuteczna w jakiejkolwiek części. Z powołanych powodów, sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 134 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.); dalej: "p.p.s.a." - orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 141 § 4 p.p.s.a. sąd wskazuje, aby organy w dalszym postępowaniu uwzględniły ww. wykładnię prawa przedstawioną w wyroku. O zwrocie kosztów postępowania sądowego w łącznej kwocie [...]zł sąd orzekł na podstawie art. 200, art. 209 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325). Zasądzona kwota obejmuje: uiszczony wpis stały od skargi w kwocie [...]zł (ustalony na podstawie § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia [...] grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego skarżącego w kwocie [...]zł z tytułu zastępstwa procesowego w postępowaniu sądowym. Wszystkie ww. orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - [...]