I GSK 1304/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 lutego 2021 r. sygn. akt I SA/Gd 891/20 w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Gd 891/20, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę J. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] lipca 2020 r. w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Przedstawiając stan sprawy Sąd wskazał, że decyzją z [...] lutego 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 2, 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2019.300; dalej: u.s.u.s.), odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 45.366,49 zł. Ponadto na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U.2003.141.1365; dalej: rozporządzenie), organ umorzył należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 8.035,88 zł. Na skutek złożonego przez skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z [...] lipca 2020 r. utrzymał w mocy ww. decyzję z [....] lutego 2020 r. Uzasadniając oddalenie skargi Sąd wskazał, że skarżący wniósł o umorzenie dwojakiego rodzaju składek: składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz składek za osobę prowadzącą działalność (czyli składek opłacanych za siebie). Przepisy przewidują, że oba rodzaje składek mogą być umarzane z powodu ich całkowitej nieściągalności na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Organ istnienia tej podstawy nie stwierdził. Organ z uwagi na wiek, stan zdrowia, stan majątkowy skarżącego, na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia, umorzył należności z tytułu składek opłacanych przez skarżącego za siebie, w łącznej kwocie 8.035,88 zł. Przepis ten nie mógł stanowić podstawy do umorzenia również należności z tytułu składek opłacanych przez płatnika (skarżącego) za zatrudnionych pracowników. W odniesieniu do tych należności podstawę prawną ich umorzenia stanowił wyłącznie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Sąd wskazał, że w przypadku przesłanek umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne ustawodawca pozostawił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych swobodę w uznaniu zasadności podstaw umorzenia, stanowiąc o możliwości, a nie konieczności zastosowania tej ulgi w razie zaistnienia mających ją uzasadniać zdarzeń, co podejmowanym w tym zakresie decyzjom nadaje charakter tzw. decyzji uznaniowych. Sąd stwierdził, że analiza akt sprawy pozwala uznać, że organ rentowy w sposób wystarczający zebrał dostępny mu materiał dowodowy i dokonał jego oceny. Wyprowadzony z tej oceny wniosek, że mimo trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i majątkowej wnioskodawcy brak jest okoliczności dostatecznie wskazujących na konieczność umorzenia zaległości, nie został skutecznie podważony. Zdaniem Sądu rację ma organ, że w przypadku skarżącego nie można mówić o wystąpieniu przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, skarżący bowiem uzyskuje on stały dochód z tytułu emerytury. Słusznie zatem organ stwierdził, że istnieje możliwość dochodzenia zapłaty zaległych składek, jakkolwiek niewątpliwie wiązać się to będzie z dolegliwością dla skarżącego. W ocenie Sądu nie zaszły również pozostałe przesłanki z art. 28 u.s.u.s. Sąd stwierdził, że jakkolwiek sytuacja skarżącego, zobowiązanego do zapłaty zaległych składek jest trudna, to jednak ma on obiektywną możliwość uiszczenia zaległości przynajmniej w ratach. W tej sytuacji umorzenie zaległych składek byłoby przedwczesne. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, zasądzenie na rzecz pełnomocnika ustanowionego z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w części ani w całości wraz z należnym podatkiem VAT oraz rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 1 § 1 i 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 § 1 w zw. z art. 151 p.p.s.a. polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organów administracyjnych obu instancji. Organ nie skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 183 § 1 p. p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany podstawami określonymi przez ustawodawcę w art. 174 p.p.s.a. i wnioskami skargi zawartymi w art. 176 p.p.s.a. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336). Postawiony przez stronę zarzut kasacyjny jest nieusprawiedliwiony. Przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowi, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. (zastrzeżenie nieistotne w sprawie – wyjaśnienie NSA). Rozstrzygnięcie "w granicach danej sprawy" oznacza, że sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Natomiast wynikający z tego przepisu brak związania sądu pierwszej instancji granicami skargi oznacza, że dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, sąd ten ma prawo i obowiązek uwzględnić także okoliczności, wprawdzie niepodniesione przez stronę skarżącą jako zarzut, ale mające wpływ na tę ocenę. Do naruszenia tego przepisu dochodzi zatem, gdy sąd wykroczył poza granice sprawy, w której została wniesiona skarga, albo – mimo wynikającego z tego przepisu obowiązku – nie wyszedł poza zarzuty i wnioski skargi. Mimo podniesienia zarzutu naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. w żadnej mierze nie wykazano, że Sąd I instancji wykroczył poza granice sprawy. W uzasadnieniu zarzutu naruszenia tego przepisu powiązano go z art. 28 ust.2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych wskazując, że zdaniem skarżącego kasacyjnie, organ powinien uwzględnić wniosek strony i umorzyć należności z tytułu składek, czego Sąd I instancji nie dostrzegł. Przy czym owo umorzenie strona wiąże ze spełnieniem, jej zdaniem, przesłanek z ww. art. 28 ust.2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.). Tego stanowiska nie sposób podzielić. Zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym składki, odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że poczynione przez organ ustalenia w zakresie rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania na podstawie wszystkich uzyskanych i przedłożonych do sprawy dokumentów, także uwzględnionych w decyzji ZUS nr [...] prowadziły do wniosku, że wnioskowane należności nie mogły być umorzone, gdyż nie można stwierdzić ich całkowitej nieściągalności. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a następnie w zaskarżonym wyroku WSA w Gdańsku szczegółowo podano, jakie konkretnie okoliczności wzięto pod uwagę. Uzyskiwanie przez skarżącego kasacyjnie stałego dochodu z tytułu emerytury niewątpliwie powoduje, że istnieje możliwość dochodzenia zapłaty zaległych składek za zatrudnionych przez skarżącego pracowników. Jak słusznie zauważył WSA w Gdańsku, niewątpliwie wiąże się to z dolegliwością dla skarżącego tym niemniej, na dzień orzekania w tej sprawie nie wykazano, że zapłacenie zaległych składek zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego i jego rodziny. Organ, co należy podkreślić, uwzględnił przy tym inny wniosek strony o umorzenie należności z tytułu niepopłaconych składek za samego skarżącego kasacyjnie wobec spełnienia przesłanek z art. 28 ust.3 a) wzmiankowanej ustawy. Łączna kwota umorzenia w tym zakresie wynosi 8.035,88 zł. Tym niemniej, z powodów wskazanych przez Sąd I instancji, nie było podstaw do uwzględnienia wniosku strony w zakresie zaległości z tytułu nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników, którą skarżący może uiszczać chociażby ratalnie , o co można zwrócić się do ZUS. Uwzględniając wszystkie powyższe argumenty Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że organy prawidłowo przyjęły w sprawie wystąpienie przesłanek z art. 28ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych a zatem akceptujące stanowisko Sądu I instancji należy uznać za zgodne z prawem. W tym stanie rzeczy, skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art. 184 p.p.s.a. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku pełnomocnika z urzędu ustanowionego dla skarżącego o przyznanie wynagrodzenia z tytułu udzielonej pomocy prawnej, gdyż o przyznaniu lub odmowie przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia orzeka w drodze odrębnego postanowienia, wydanego na posiedzeniu niejawnym, referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.) albo sąd w składzie jednego sędziego (art. 16 § 2 p.p.s.a). Na postanowienie wydane w przedmiocie wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu przysługuje odpowiednio sprzeciw (art. 259 § 1 i § 2 p.p.s.a.) lub zażalenie (art. 227 p.p.s.a.). W orzecznictwie zwrócono również uwagę, że sprawa o ustalenie i przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu w ramach przyznanego i skonsumowanego prawa pomocy jest sprawą między tymże pełnomocnikiem a sądem, który przyznaje należne wynagrodzenie ze Skarbu Państwa. Tylko zatem konkretny pełnomocnik, niezadowolony z przyznanego mu wynagrodzenia, może składać sprzeciw od postanowienia referendarza w tym przedmiocie, a w dalszej kolejności zażalenie na postanowienie sądu. Takie środki odwoławcze nie przysługują natomiast skarżącemu, na którego rzecz działał profesjonalny pełnomocnik (postanowienie NSA z dnia 14 stycznia 2009 r., I OZ 957/08, LEX nr 551911). W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uprawniony jest do orzekania w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu, w sprawach należących do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych, w ramach kontroli instancyjnej postanowień rozstrzygających wspomnianą kwestię.