II SA/Wa 1543/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę. D. B. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2021 r. (nr [...]), którą organ po rozpoznaniu jego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2020 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.) i wyjaśnił, że z powołanego przepisu wynika, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dodał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia łącznie wszystkich warunków określonych w art. 83 ustawy, a brak choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ podniósł, że z akt sprawy wynika, że na dochód trzyosobowej rodziny skarżącego składa się emerytura jego matki w wysokości 1728,02 zł brutto oraz emerytura jego ojca w wysokości 1295, 26 zł brutto. Zdaniem organu nie pozwala to na stwierdzenie, że skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podkreślił, że przesłanka "niezbędnych środków utrzymania" nie została zdefiniowana w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych (wyrok NSA z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2248/12 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 1851/16), wyjaśnił, że niezbędne środki utrzymania należy oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, której wysokość od 1 marca 2020 r. wynosi 1200,00 zł brutto. Organ dodał, że w powołanym przepisie jest mowa o "niezbędnych", a nie o "niewystarczających" środkach utrzymania oraz że oceny tej "niezbędności" należy dokonać uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01). Nie sposób uznać zatem, że wykazany przez skarżącego dochód nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych i podstawowych, mimo że jednocześnie może on nie zaspakajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącego. W konkluzji Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem spełnienia przez skarżącego przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie ma podstaw do przyznania D. B. renty z tytuły niezdolności do pracy w drodze wyjątku. D. B. zaskarżył tę decyzję Prezesa ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zarzucił, że została ona wydana z naruszeniem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 7, 8, 77 § 1 i art. 180 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), dalej jako "k.p.a." i wniósł o jej zmianę poprzez przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że Prezes ZUS błędnie ograniczył przesłankę niezbędnych środków utrzymania wyłącznie do kryterium osiąganych dochodów, zestawiając dochód przypadający na jednego członka rodziny z najniższą kwotą świadczenia emerytalnego. W efekcie organ nie uwzględnił istotnych okoliczności faktycznych sprawy. Pominął znaczenie indywidualnej sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego oraz związanych z nią bieżących wydatków. Tym samym Prezes ZUS nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego sprawy i nie rozpatrzył wyczerpująco całego materiału dowodowego. D. B. dodał, że jego obecny stan zdrowia uniemożliwia mu codzienne funkcjonowanie, a tym bardziej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Podkreślił, że orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] lipca 2019 r. (nr [...]) ustalono, że jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. Skarżący podkreślił, że mieszka z rodzicami, którzy sprawują nad nim całodobową opiekę, ale sami są w podeszłym wieku, zmagają się z problemami zdrowotnymi i utrzymują z niskich emerytur. Większość środków finansowych rodziny jest przeznaczana na wizyty lekarskie i zakup leków. Od [...] października 2019 r. skarżący otrzymuje comiesięcznie kwotę 500 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego oraz zasiłek pielęgnacyjny dla osób niepełnosprawnych w wysokości 215, 84 zł miesięcznie. Świadczenia te uniemożliwiają skarżącemu zapewnienie podstawowych potrzeb - szczególnie leczenia i rehabilitacji. D. B. dodał także, że odmówiono mu przyznania renty socjalnej. W skardze do Sądu skarżący zawarł wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z przesłuchania w charakterze świadka osoby wskazanej z imienia i nazwiska, na okoliczność jego sytuacji rodzinnej i majątkowej, a także przesłuchania na tę samą okoliczność samego skarżącego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza prawa i dlatego skarga podlega oddaleniu. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia - odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu - przez osoby, które nie spełniają warunków do jego uzyskania w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy) a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać...". Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu nie oznacza, że ma całkowitą swobodę w tym względzie. Z powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W niniejszej sprawie organ nie kwestionował, że skarżący, na dzień orzekania przez organ administracyjny, nie mógł podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy. Zgodnie bowiem z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2019 r. (nr [...]) skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] listopada 2017 r. do dnia [...] maja 2022 r. Niezależnie jednak od tego, świadczenie w drodze wyjątku nie mogło być przyznane skarżącemu z uwagi na to, że nie można przyjąć, że nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Sąd stwierdza, że z akt sprawy wynika, że na dochód trzyosobowej rodziny skarżącego składa się emerytura jego matki w wysokości 1728,02 zł brutto oraz emerytura jego ojca w wysokości 1295, 26 zł brutto. D. B. otrzymuje świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w kwocie 500 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 z W orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 maja 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1999/16, z dnia 22 lutego 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 1268/18, z dnia 19 czerwca 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 2357/18) przyjmuje się jednolicie, że "niezbędne" (a więc podstawowe) utrzymanie zapewnia najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, a więc kwota odpowiadająca minimalnej emeryturze, przy czym kryterium dochodowe powinno zostać ustalone w przeliczeniu na jednego domownika, z którym mieszka wnioskodawca. Sąd ma świadomość, że niskie emerytury rodziców skarżącego oraz uzyskiwane przez niego świadczenie uzupełniające oraz dodatek pielęgnacyjny nie zaspakajają wszystkich potrzeb życiowych skarżącego. Jednakże w świetle powyższego należy uznać, że uzyskiwany w rodzinie dochód pozwala na zaspokojenie jego niezbędnych, podstawowych potrzeb życiowych. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji finansowej skarżącego. Rozumie jego położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że złożony przez niego wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie mógł zostać uwzględniony. Nie można tracić z pola widzenia, że świadczenie o którego przyznanie zwrócił się skarżący, nie jest świadczeniem przyznawanym według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych. Odnosząc się z kolei do zarzutów naruszenia przez organ przepisów prawa procesowego Sąd stwierdza, że Prezes ZUS prowadził postępowanie z poszanowaniem zasad ogólnych k.p.a., w tym art. 7, 8 i 9 , jak i art. 77 § 1 i art. 80 § 1 k.p.a., realizując ustawowy obowiązek podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Okoliczności sprawy zostały przez organ dostatecznie ustalone i prawidłowo ocenione, co oznacza że nie można podzielić zasadności zarzutów skargi dotyczących naruszenia przez Prezesa ZUS przepisów prawa procesowego. W odniesieniu do wniosków dowodowych zawartych w skardze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyjaśnia skarżącemu, że art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) stanowi, że sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Sąd nie mógł zatem przeprowadzić wnioskowanych przesłuchań, gdyż taki środek dowodowy nie jest dopuszczalny w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał zarzuty skargi za nieuzasadnione. Zaskarżona decyzja nie narusza granic uznania administracyjnego, wyznaczonych przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z przedstawionych powodów Sąd orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.