II SA/Bk 719/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, sędzia WSA Elżbieta Lemańska, Protokolant specjalista Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy J. z dnia [...] czerwca 2021 roku, nr [...] Skarga została wywiedziona na tle następujących okoliczności. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021r. Wójt Gminy J. orzekł o odmowie przyznania Z. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem K. S. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu decyzji podał, że Z. S. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożył [...] kwietnia 2021r. dołączając orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w B. z [...] września 2001r. o zaliczeniu K. S. urodzonego w 1984r. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stale od dzieciństwa. Organ I instancji przytoczył treść art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że Z. S. będący osobą bezrobotną i zamieszkujący z matką P. S. i bratem K. S. a także sprawujący nad bratem opiekę, nie spełnia przesłanek z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego albowiem żyjąca matka P. S. nie legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest w pierwszej kolejności zobowiązana do opieki nad K. S.. Powyższa decyzja została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] maja 2021r. z przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia celem przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego kwestię możliwości sprawowania opieki na niepełnosprawnym K. S. przez jego matkę P. S.. Kolegium zaleciło ustalenie, czy matka niepełnosprawnego K. S. wystąpiła o orzeczenie stopni własnej niepełnosprawności, a jeżeli nie, to czy z uwagi na swój stan zdrowia, wiek i rodzaj schorzeń, jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem, o czym powinny świadczyć dowody w postaci dokumentacji medycznej. W toku ponownego rozpatrywania sprawy przez organ I instancji do akt sprawy zostało włączone orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Bi. z dnia [...] czerwca 2021r. o zaliczeniu P. S. na stale do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji nie zlecił przeprowadzenia po raz kolejny wywiadu środowiskowego ani nie żądał przedłożenia dokumentacji lekarskiej obrazującej stan zdrowia P. S. Dysponując orzeczeniem o zaliczeniu P. S. do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności organ I instancji decyzją z dnia [...] czerwca 2021r. po raz kolejny orzekł o odmowie przyznania Z. S. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem K. S.. W uzasadnieniu kolejnej decyzji odmownej Wójt Gminy J. powtórzył dotychczasową argumentację wskazując, ze Z. S. będący bratem niepełnosprawnego nie spełnia przesłanek ustawowych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego albowiem żyje matka niepełnosprawnego, nie będąca osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, której obowiązek alimentacyjny wobec dziecka wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnioskodawcy wobec brata. W odwołaniu o tej decyzji Z. S. podtrzymał stanowisko, że matka pomimo zaliczenia do osób niepełnosprawnych o lekkim stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie sprawować opieki nad K., gdyż nie pozwala na to jej stan zdrowia. Wskazał, że zespół d/s niepełnosprawności orzekał zaocznie i nieobiektywnie ocenił stan zdrowia matki. Podkreślił, że wszystkie czynności związane z opieką nad bratem wykonuje wyłącznie on, bo w ostatnim czasie stan zdrowia matki znacznie się pogorszył i zmuszona była zrezygnować z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na siebie. Odwołanie nie zostało uwzględnione. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] lipca 2021r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji. Kolegium w uzasadnieniu decyzji wskazało na zasady ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wynikające z art. 17 ust. 1 i 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podkreśliło, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom aniżeli matka, ojciec, czy opiekun faktyczny danej osoby, które rezygnują z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o niepełnosprawności uzależnione jest od tego, czy na osobach tych ciąży wobec podopiecznego obowiązek alimentacyjny zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, w miarę potrzeby, także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 129 par. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi zaś, że w przypadku istnienia kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Kolegium stwierdziło, że skoro żyje matka osoby wymagającej opieki, która legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności a nie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącego, będącego bratem osoby niepełnosprawnej wobec tej osoby a w konsekwencji, nie ma podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze wywiedzionej do sądu na opisaną wyżej decyzję ostateczną Z. S. podtrzymał zarzuty odwołania. Stwierdził, że decyzja jest krzywdząca. Matka P. S. pobierała świadczenie pielęgnacyjne do kwietnia 2021r. a zrezygnowała z niego z powodu pogorszenia swego stanu zdrowia. Matka jest osobą przewlekle chorą. W krótkim odstępie czasu dwukrotnie przebywała w szpitalu. Zaliczenie matki do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności nie było obiektywne i nastąpiło bez udziału matki. Cały ciężar sprawowania opieki nad bratem, który porusza się na wózku inwalidzkim spoczywa na skarżącym. Nadmienił, że jest osobą bezrobotną, nie posiadającą żadnego dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne znacznie poprawiłoby byt rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje; Skarga podlegała uwzględnieniu albowiem decyzja odmawiająca przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu faktycznie sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem (fakt sprawowania tej opieki nie był kwestionowany przez organy obu instancji) nastąpiła przy braku dogłębnego wyjaśnienia kwestii możliwości dalszego sprawowania tej opieki przez dotychczasowego opiekuna - matkę P. S.. Poprzestanie na stwierdzeniu, że fakt zaliczenia matki niepełnosprawnego, będącej dotychczasowym jego opiekunem, do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności automatycznie wyłącza prawo brata niepełnosprawnego do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, mogłoby prowadzić do skutków niedających się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności, równości oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Prawdą jest, że w myśl zacytowanych przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przepisów art. 17 ust. 1 i 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, innym niż matka albo ojciec osobom, na których względem niepełnosprawnego ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wtedy, gdy nie ma rodziców niepełnosprawnego lub osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, chyba że są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny (dostarczania środków utrzymania a także środków wychowania) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zarówno zatem matka niepełnosprawnego jak i skarżący - jego brat - należą do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego K. S.. Zgodnie z art. 129 par. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi a wstępnych przed rodzeństwem. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W myśl art. 129 par. 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnych w tym samym stopniu obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba taka nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; czy z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16). Przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można się ograniczać jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a ustawy. Niewykluczone jest również w tym zakresie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego) nie może zajmować się niepełnosprawnym (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Przyjęcie wymienionych metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności żądania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą wymagającą opieki (w realiach sprawy nad bratem) zależy od ustalenia, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji (matka) jest zdolna do jej sprawowania np. czy jej stan zdrowia, wiek i stopień ogólnej sprawności umożliwia faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem lub czy nie istnieją inne obiektywne okoliczności (względy) niezależne od niej, które taką opiekę wykluczają. Niewątpliwie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym, niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Przy zastosowaniu jednak wykładni funkcjonalnej i systemowej przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki, nie unicestwia automatycznie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej z niepełnosprawnym w dalszym stopniu o ile okoliczności sprawy wskazują na obiektywną utratę zdolności fizycznych do należytego sprawowania dalszej opieki nad niepełnosprawnym przez matkę. Okoliczności zaś niniejszej sprawy nie zostały wyjaśnione w sposób pozwalający na jednoznaczną ocenę czy zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącego względem brata przed obowiązkiem alimentacyjnym matki, która w pierwszej kolejności zobowiązana jest do sprawowania opieki nad swoim synem. Przede wszystkim sąd zauważa, że dotychczasowy wywiad środowiskowy nie oddaje w sposób pełny obrazu sytuacji rodziny. Brakuje w wywiadzie pełnego opisu zakresu koniecznych czynności pielęgnacyjnych i opiekuńczych wobec niepełnosprawnego, stopnia samodzielności samego niepełnosprawnego w wykonywaniu tych czynności, opisu sprawności ruchowej dotychczasowej opiekunki – matki P. S. i odniesienia tej sprawności do możliwości wykonania przez nią w sposób właściwy czynności pielęgnacyjnych i opiekuńczych wobec niepełnosprawnego. Brakuje w wywiadzie środowiskowym opisu informacji uzyskanych od członków rodziny od stanie zdrowia P. S., zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentowania niepełnosprawnego. Brakuje dokumentacji medycznej, która na żądanie organu powinna być przedłożona. Z bardzo lakonicznym opisem sytuacji życiowej w rodzinie skarżącego, zamieszczonym w dotychczasowym wywiadzie środowiskowym, kłóci się obraz zaprezentowany przed sądem, gdzie na rozprawę stawili się wszyscy członkowie rodziny skarżącego: poruszający się na wózku inwalidzkim niepełnosprawny K. S., poruszająca się o dwóch kulach dotychczasowa opiekunka – matka P. S. oraz skarżący – jedyny członek rodziny w pełni sprawny fizycznie. Organy obu instancji nie odniosły się do wieku dotychczasowej opiekunki niepełnosprawnego (70 lat) ani do faktu, że właśnie zły stan jej zdrowia spowodował złożenie przez nią oświadczenia o rezygnacji ze świadczenia pielęgnacyjnego. Z informacji uzyskanych na rozprawie wynika, że organ pierwszej instancji wydał już decyzję o uchyleniu prawa P. S. do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanej opieki nad synem K. Do akt sprawy dotychczas taka decyzja nie została włączona. Reasumując, podjęcie decyzji wymaga powtórzenia postępowania dowodowego, uzupełnienia materiału dowodowego i po kompleksowym jego zebraniu powtórnej oceny okoliczności sprawy przy zastosowaniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych bez pomijania ich wykładni systemowej i celowościowej. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji (art. 145 par. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi)