I OSK 699/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) Sędzia NSA Marek Stojanowski po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 listopada 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 674/20 w sprawie ze skargi D.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 24 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 674/20, po rozpoznaniu sprawy ze skargi D.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł D.L. Zaskarżył wyrok w całości. Wyrokowi Sądu I instancji zrzucił 1. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, art. 3 § 1 p.p.s.a.,art. 134 § 1 p.p.s.a.i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a. polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji będąc zobowiązanym do orzekania w granicach danej sprawy, w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie polegającego na uchyleniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] i poprzedzającej jej decyzji Wójta Gminy [...], w sytuacji gdy zaskarżona decyzja SKO, a także decyzja organu I instancji, obarczone były wadą polegającą na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza ustalenia czy mąż i dzieci niepełnosprawnej w stopniu znacznym mają obiektywną możliwość sprawowania opieki, a w konsekwencji czy skarżący należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej babci, 2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej ,,u.ś.r.'') w zw. z art. 132 k.r.o. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na ustaleniu, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się skarżącego, faktycznie sprawującego opiekę nad niepełnosprawną babcią, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez osoby spokrewnione w linii prostej w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, w tym przypadku męża lub dzieci niepełnosprawnej podczas, gdy z zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a w szczególności nakazu ochrony i opieki nad rodziną oraz szczególnej opieki pomocy Państwa udzielanej rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji (art. 18 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) należy wywieść uprawnienie wnuka faktycznie sprawującego opiekę do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. Na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. oświadczył że zrzeka się rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach, o których mowa w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przystąpił w pierwszej kolejności do rozpoznania zarzutów naruszenia prawa materialnego, ponieważ zakres prowadzonego przez organy administracji postępowania dowodowego determinowany był treścią przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w tej sprawie. To przepisy prawa materialnego określają przedmiot sprawy, a tym samym zakres postępowania i okoliczności mające znaczenie z punktu widzenia rozpoznania danej sprawy. Świadczenie pielęgnacyjne jest jednym ze świadczeń rodzinnych uregulowanych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. – u.ś.r.) przysługującym z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie to przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak jednak stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. określa negatywną przesłankę po stronie osoby wymagającej opieki, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom uprawnionym na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu z tytułu opieki nad niepełnosprawną babcią. Babcia skarżącego pozostaje bowiem w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.) wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej (wyrok NSA z 20 stycznia 2016r., I OSK 3283/14). Z omawianego przepisu jednoznacznie wynika więc, że w przypadku pozostawania przez osobę wymagająca opieki w związku małżeńskim, świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r., wyłącznie gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Jednakże jak już wspomniano z taką sytuacją nie mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie (por. wyrok NSA z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20, wyrok NSA z 20 stycznia 2020 r., I OSK 2031/20). Reasumując Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym stoi na stanowisku i podziela linię orzeczniczą, zgodnie z którą w oparciu o literalne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zasadne i konieczne jest ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Natomiast otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pomimo pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim jest możliwe jedynie w sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie sposób zatem przyznać racji skarżącemu kasacyjnie, że sytuacja w której małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki umożliwia przyznanie świadczenie osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Realizacja obowiązku zaistniałego po stronie małżonka osoby wymagającej opieki może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy. Z uwagi na przedstawioną wyżej wykładnię przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie, za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia przepisów postępowania. Skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie przepisów postępowania art. 3 § 1 p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a. wskazując, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił wad jakimi obarczone były zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzającą. Wady te polegały na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza ustalenia czy maż i dzieci niepełnosprawnej w stopniu znacznym mają obiektywną możliwość sprawowania opieki, a w konsekwencji czy skarżący należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej babci. Ustalenia faktyczne w zakresie wskazanym przez skarżącego kasacyjnie w zarzucie nie mają wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Ustalenie możliwości opieki innych członków rodziny nad niepełnosprawną babcią, w tym męża i dzieci osoby wymagającej opieki nie mają znaczenia w sytuacji, gdy osoba ta pozostaje w związku małżeńskim, a wobec małżonka osoby niepełnosprawnej nie orzeczono o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym samym nie można zarzucić Sądowi wskazanych naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a., ponieważ Sąd I instancji prawidłowo dokonał kontroli zaskarżonej decyzji i zastosował środki przewidziane w ustawie, art. 134 § 1 p.p.s.a. ponieważ Sąd I instancji nie przekroczył granic sprawy w której orzekał, art. 135 p.p.s.a. z uwagi na zastosowanie środków adekwatnych do kontrolowanej sprawy, w sytuacji gdy sąd nie stwierdził naruszenia prawa. Nie naruszono również art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. z uwagi na niewykazanie przez skarżącego kasacyjnie takiego naruszenia przepisów prawa, które wiązałoby się z obowiązkiem uwzględnienia skargi. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy sądowa kontrola wykaże naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Chodzi tu o naruszenie, które skutkuje przyjęciem, że bez jego popełnienia nie doszłoby do wydania rozstrzygnięcia określonej treści. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, nie stwierdzając zarzucanych naruszeń, na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną jako niemającą usprawiedliwionych podstaw. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 in fine p.p.s.a.