II SA/Gl 1174/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędzia WSA Edyta Kędzierska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z dnia [...] r. nr [...]. Po rozpatrzeniu wniosku E. K., decyzją z dnia [...] r. nr [...] Wójt Gminy M. odmówił stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem J. T. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ oprócz wnioskodawczyni osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki jest jego matka, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Wyraziła niezadowolenie z podjętego rozstrzygnięcia. Podniosła, że jej brat wymaga całodobowej opieki ze względu na stan zdrowia. Organ I instancji odmówił jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powołując się na art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych podczas gdyż zgodnie z art. 132 k.r. i o. "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". Odwołująca wyjaśniała, że opieka nad synem dla jej mamy jest de facto niemożliwa ponieważ jest połączona z nadmiernymi trudnościami. Strona podkreśliła, ze jej mama ma 86 lat i sama wymaga opieki a jej stan zdrowia pogarsza się. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Organ Odwoławczy wskazał, że uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od szeregu przesłanek. Przy czym przesłanki te można podzielić na przesłanki pozytywne i negatywne. Wyjaśnił, że aby móc uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przesłanki pozytywne muszą zostać spełnione łącznie i nie może przy tym zaistnieć żadna z przesłanek negatywnych. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że brat strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Zgodnie z owym orzeczeniem niepełnosprawności istnieje od urodzenia natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się u niego od 23 sierpnia 2018 r. Nadto z akt sprawy wynika, że brat strony jest osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie, a jego opiekunem prawnym została ustanowiona wnioskodawczyni. Jednocześnie zgodnie z dokumentacją widniejącą w aktach sprawy strona nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego ani rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Bezsporne jest w sprawie to, że wnioskodawczyni opiekuje się niepełnosprawnym bratem. Polega to na pomocy podczas kąpieli, golenia i obcinania paznokci. Strona gotuje i przygotowuje bratu posiłki, utrzymuje porządek w domu, realizuje recepty, umawia wizyty lekarskie i organizuje dojazd na te wizyty (wizyty u psychiatry odbywają co pół roku). Ponadto przynosi opał i pali w piecu oraz wykonuje prace w ogrodzie, W myśl art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem jeżeli z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy czyli inna osoba na której ciąży obowiązek alimentacyjny decydujące jest ustalenie czy zostały spełnione łącznie wszystkie warunki, o których ustawodawca ustalił w art. 17 ust. 1a ustawy. Mając to na uwadze skład orzekający zważając na poczynione ustalenia stanu faktycznego stwierdził, że brak jest możliwości przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia z uwagi na to, że żyje matka brata strony, która nie została pozbawiona praw rodzicielskich ani nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Wnosi o "pozytywne rozpatrzenie decyzji w mojej sprawie i przyznanie mi świadczenia pielęgnacyjnego na brata". Przywołała w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych wskazujące, że w jej sytuacji fakt, że jej (i brata) matka żyje nie powinien stanowić przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury. Sąd nie ma zatem możliwości merytorycznego orzekania w sprawie rozstrzygniętej przez organy administracji publicznej aktami administracyjnymi poddanymi jego kontroli. Stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który nie miał w sprawie zastosowania. W myśl art. 135 p.p.s.a. - co szczególnie istotne w niniejszej sprawie - sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U z 2020, poz. 111 – dalej "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego było stwierdzenie, iż nadal żyje matka osoby wymagającej opieki i że nie legitymuje się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w konsekwencji nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Sąd wskazuje, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.), a także są obowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Następnie organ na podstawie całokształtu materiału dowodowego dokonuje oceny czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.), czemu daje wyraz w uzasadnieniu podjętej decyzji kończącej sprawę, które powinno zawierać w szczególności wskazanie faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (art. 107 § 3 k.p.a.). W ocenie Sądu organy obu instancji - wbrew obowiązkom wynikającym z powyższych przepisów - nie dokonały wystarczających ustaleń w sprawie dla dokonania właściwej oceny przesłanek przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, nie podejmując niezbędnych czynności dowodowych. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela w tym zakresie pogląd wielokrotnie już wyrażany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym przesłanki wskazane art. 17 ust. 1a u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. przykładowo wyroki NSA z: 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14,czy 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17 – wszystkie orzeczenia za CBOSA). W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359; dalej jako k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji tylko w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Za błędną należy zatem uznać wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r., która wyklucza siostrę osoby niepełnosprawnej, wymagającej opieki, z kręgu osób upoważnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, także w przypadku, gdy matka nie może wykonywać opieki z powodu wieku lub złego stanu zdrowia, nawet jeśli nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Formalistyczna wykładnia omawianych przepisów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Organ administracji w rozstrzyganej sprawie nie wyjaśniły przede wszystkim, czy matka skarżącej jest w stanie opiekować się swym synem (a bratem strony). Dokonanie odpowiednich ustaleń w tym zakresie jest niezbędne dla ustalenia, czy zastosowanie w sprawie przesłanki przewidzianej w art. 17 ust. 1a pkt 1 jest zasadne. Brak również ustaleń, czy zakres opieki sprawowanej przez skarżącą wyłącza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia. Dotyczy to spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 17 ust. 1 in principio ustawy. Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 134 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Ponownie rozpatrując sprawę Wójt Gminy M. weźmie pod uwagę powyższe wskazania Sądu.