IV SA/Wa 1766/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Wojciech Rowiński Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Rząsa (spr.) sędzia SO (del.) Aleksandra Westra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 lutego 2022 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z [...] września 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę. 1. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej "Prezes IPN" lub "organ") z 30 września 2021 r., nr 1445/OP/2021 odmawiająca E.i K. (dalej "Skarżący" lub "Wnioskodawca") potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. 2. Zaskarżona decyzja została oparta na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych. 2.1. Wnioskiem z dnia 15 kwietnia 2021 r. Skarżący zwrócił się do Prezesa IPN o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1255, zwanej dalej "ustawą o działaczach opozycji"). 2.2. W wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono dokumenty dotyczące Skarżącego, w tym m.in. mikrofilm teczki kontaktu operacyjnego (KO) jego dotyczący, sygn. [...], z którego wynika, że Skarżący w dniu 5 lutego 1974 r. został zarejestrowany przez Wydz. V Departament I MSW jako KO ps. "[...]"; nr rejestracyjny [...]. Powodem rejestracji było wykorzystanie do rozpracowania obiektu. Z "Postanowienia o założeniu teczki kontaktu operacyjnego" z dnia 7 grudnia 1974 r. znajdującego się w ww. teczce wynika, że w dniu 9 grudnia 1974 r. pod numerem [...] w Samodzielnej Sekcji Ewidencji Departamentu I w dniu 9 grudnia 1974 r. zarejestrowano teczkę KO ps. "[...]". W ww. dokumencie znajduje się "Notatka ze spotkania z k.o. ps. [...]" z dnia 10 stycznia 1975 r. z której wynika, że w dniu 10 stycznia 1975 r. w kawiarni [...] w [...]z KO ps. "[...]" odbyto spotkanie podczas którego ww. poinformował m. in., że doktorantka Instytutu w [...]p. [...]przysłała mu list z zaproszeniem do złożenia prywatnej wizyty w NRF. W ww. teczce znajduje się "Postanowienie o zakończeniu i przekazaniu sprawy do archiwum Departamentu I" z dnia 18 sierpnia 1975 r. z którego wynika, że z powodu nie posiadania przez KO ps. "[...]" nr [...]możliwości operacyjnych zaniechano dalszego prowadzenia sprawy dot. ww. I w dniu 1 września 1975 r. materiały złożono do archiwum Samodzielnej Sekcji Ewidencji do numeru [...]. Z "Notatki dot. spotkania z E. K." z dnia 22 lutego 1974 r. znajdującej się w ww. teczce wynika, że w dniu 20 lutego 1974 r. z ww. odbyto spotkanie podczas którego podpisał zobowiązanie do współpracy. W dokumencie zapisano, że zobowiązanie podpisał dopiero po wyjaśnieniach, że nie jest to zobowiązanie do współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Ww. stwierdził bowiem, że nie chce być zaewidencjonowanym współpracownikiem ponieważ obawia się przykrych konsekwencji w przypadku zmiany układów personalnych i politycznych. Wnioskodawca stwierdził ponadto, że zgadza się na utrzymywanie kontaktu i przekazywanie interesujących informacji w miarę swoich możliwości, jednak bez podpisywania formalnego zobowiązania. Z "Raportu z nawiązania kontaktu z E. K." z dnia 19 lutego 1974 r. wynika, że podczas spotkania odbytego w dniu 18 lutego 1974 r. w kawiarni "[...]" ww. zgłosił chęć utrzymywania kontaktu z SB i przekazywania wszystkich swoich spostrzeżeń z terenu NRF dodając przy tym, iż znane są mu sprawy jakie mogą interesować SB ponieważ z tą problematyką zapoznał się podczas przeszkolenia organizowanego w WAP, którego tematem była propaganda specjalna i działania kontrwywiadowcze. Podczas spotkania wnioskodawca przekazał m. in., że w [...]mieszka siostra jego ojca, która jest żoną wojskowego armii [...], wykonującego swoją służbę w ramach NATO. W ww. teczce znajduje się zobowiązanie do współpracy z dnia 20 lutego 1974 r. wypełnione i podpisane osobiście przez wnioskodawcę. 2.3. W ocenie Prezesa IPN wymienione wyżej dokumenty spełniają kryteria dokumentów opisanych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Zobowiązanie do współpracy z dnia 20 lutego 1974 r. zostało wytworzone przez wnioskodawcę w ramach czynności wykonywanych w charakterze KO o ps. "[...]". Ww. zobowiązanie do współpracy zawiera elementy zobowiązania do współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Wyraża gotowość do aktywnej współpracy z aparatem bezpieczeństwa oraz zachowania tajemnicy. Z treści ww. dokumentu wynika, że wnioskodawca był świadomy, że udziela informacji Służbie Bezpieczeństwa i że miał świadomość konieczności zachowania faktu współpracy w ścisłej tajemnicy. Natomiast "Notatka ze spotkania z k.o. ps. [...]" z dnia 10 stycznia 1975 r., "Notatka dot. spotkania z E. K." z dnia 22 lutego 1974 r" "Raport z nawiązania kontaktu z E. K." z dnia 19 lutego 1974 r. zostały wytworzone przy udziale wnioskodawcy w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze KO ps. "[...]" przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Treść ww. dokumentów wskazuje na związek pomiędzy wytworzeniem dokumentu, udziałem wnioskodawcy w jego wytworzeniu i kwalifikacją tej czynności, jako wykonywanej w ramach jego działania w charakterze KO organów bezpieczeństwa. Tym samy uznać należy, że ww. dokumenty spełniają kryteria dokumentów, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. W tym stanie rzeczy Prezes IPN decyzją z 30 września 2021 r., nr 1445/OP/2021 odmówił Skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wskazując, że dokumenty, jakie w odniesieniu do wnioskodawcy zachowały się w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, stanowią przeszkodę do wydania pozytywnej decyzji w aspekcie uzyskania statusu działacza opozycji antykomunistycznej czy osoby represjonowanej z powodów politycznych. 3.1. Pismem z 3 listopada 2021 r. (data stempla pocztowego) Skarżący wywiódł skargę na decyzję Prezesa IPN z 30 września 2021 r., nr 1445/OP/2021, wnosząc o jej uchylenie oraz zarzucając jej naruszenie: 1. art. 7 i 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sprawie w sposób sprzeczny z zasadą zaufania do organów administracyjnych (władzy publicznej) oraz poprzez naruszenie zasad proporcjonalności i równego traktowania, zasady pewności prawa i niedokładne wyjaśnienie sprawy; 2. art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niedopełnienie obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego co spowodowało m.in. dokonanie dowolnych ustaleń w zakresie, dotyczących mojego rzekomego podpisania zobowiązania do współpracy z SB. W uzasadnieniu zarzutów Skarżący wskazał, że ze sporządzonej bez jego udziału notatki z 22 lutego 1974 r. wynika, że podpisał jedynie zobowiązanie o zachowaniu w tajemnicy treści rozmowy po upewnieniu się, że nie jest to zobowiązanie do współpracy. Nadmienił, że nie miał wiedzy i świadomości wytwarzanych przez funkcjonariuszy dokumentów związanych z jego osobą. 3.2. W odpowiedzi na skargę, Prezes IPN wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. 4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: 4.1. Skarga jest bezzasadna i podlega oddaleniu (art. 151 p.p.s.a.). 4.2. Stosownie do treści art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Jednocześnie, w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, dodanym na mocy nowelizacji z 12 kwietnia 2019 r., ustawodawca rozstrzygnął, że przez dokumenty wytworzone przy udziale osoby, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 2, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. Nie sposób nie dostrzec, że dodanie wspomnianego art. 4 ust. 2 było reakcją ustawodawcy na kształtującą się linię orzeczniczą, zgodnie z którą zapisy ewidencyjne potwierdzające rejestrację w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa nie są wystarczające do wydania decyzji odmownej (zob. np. wyrok NSA 30 października 2018 r., z II OSK 2078/18). 4.3. Mając na uwadze przywołane wyżej przepisy oraz zachowane materiały archiwalne, Prezes IPN nie mógł wydać decyzji zgodnej z wnioskiem skarżącego. W świetle tych materiałów nie budzi wątpliwości, że skarżący został zarejestrowany jako kontakt operacyjny o kryptonimie "[...]". Potwierdzają to nie tylko zachowane zapisy ewidencyjne, ale również raporty sporządzone przez funkcjonariuszy SB z rozmów ze skarżącym, a przede wszystkim podpisane zobowiązanie z 20 lutego 1974 r. W dokumencie tym skarżący zobowiązał się do "utrzymywania w ścisłej tajemnicy wszystkiego, co jest mu wiadome w związku z czynnościami wykonywanymi dla Ministerstwa Spraw Wewnętrznych". Raz jeszcze należy podkreślić, że po nowelizacji ustawy o działaczach opozycji, dokonanej ustawą z 12 kwietnia 2019 r., dla wydania decyzji odmownej wystarczające jest zachowanie się tylko zapisów ewidencyjnych potwierdzających rejestrację lub w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. Tymczasem w realiach niniejszej sprawy zachowały się materiały archiwalne wytworzone w trakcie współpracy strony ze Służbą Bezpieczeństwa, w tym zobowiązanie do zachowania w tajemnicy kontaktów ze Służbą Bezpieczeństwa. 4.4. Bezzasadne są zarzuty skargi oparte na twierdzeniu, że status kontaktu operacyjnego nie wyplenia definicji "tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa". Zgodnie z "Instrukcją operacyjnej o pracy Służby bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych", stanowiącą załącznik do "Zarządzenia nr 006/70 ministra spraw wewnętrznych z dnia 1 lutego 1970 r. w sprawie pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych" (dokument dostępny m. in. na https://ipn.gov.pl/download/1/22349/1-6748.pdf), kategoria "kontakt operacyjny" była zaliczona do innych, obok tajnych współpracowników, osobowych źródeł informacji Służby Bezpieczeństwa (zob. § 19 w/w Instrukcji). W szczególności, zgodnie z § 19 ust. 3 zd. 1 Instrukcji, "Kontakty operacyjne z obywatelami nawiązuje się w celu organizowania dopływu wstępnych informacji interesujących Służbę Bezpieczeństwa w tych wszystkich przypadkach, gdy nie zachodzi potrzeba angażowania tajnych współpracowników". Z dalszej części tego przepisu wynika, że w związku ze współpracą z kontaktem operacyjnym była zakładana teczka, w której miały być przechowywane m. in. pisemne informacje oraz notatki z przeprowadzanych z kontaktem operacyjnych rozmów, a także rozliczenie ewentualnych kosztów związanych z utrzymywaniem kontaktu. 4.5. W aspekcie podniesionych w skardze zarzutów naruszenia art. 7, 8, 77 i 80 k.p.a. należy jeszcze zwrócić uwagę na specyfikę postępowania dowodowego w sprawie prowadzonej na podstawie art. 4 i 5 ustawy o działaczach opozycji. W ramach tego postępowania Prezes IPN ogranicza się do badania stanu zachowanych archiwów. W postępowaniu tym nie prowadzi się dowodów ze źródeł osobowych lub opinii biegłych, podobnie jak nie stosuje się kryteriów tajnej i świadomej współpracy wypracowanych w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego w oparciu o ustawę z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2020 r., poz. 2141 ze zm.) – por. np. wyrok NSA z 16 czerwca 2021 r. , II OSK 1591/21, CBOSA). Prezes IPN w razie odnalezienia w archiwach dokumentów dotyczących danej osoby ubiegającej się o status działacza opozycji lub osoby represjonowanej ma dokonać ich oceny tylko pod kątem tego, czy są to dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Zachowane dokumenty spełniają te kryteria, zarówno w aktualnym stanie prawnym, jak również przed wspomnianą nowelizacją z 2019 r. (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 lutego 2019 r, II OSK 820/18, CBOSA). Inaczej niż w postępowaniu lustracyjnym, ustalenie, czy współpraca z SB miała wymierny efekt dla tej służby, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia (por. np. prawomocny wyrok WSA w Warszawie z 12 czerwca 2019 r., IV SA/Wa 643/19, CBOSA). Reasumując, postępowanie prowadzone przez Prezesa IPN służy wyłącznie przedstawieniu materiałów znajdujących się w zasobach IPN i tylko w określonym przez ustawodawcę wąskim zakresie. W szczególności, Prezes IPN nie prowadzi postępowania dowodowego na okoliczność, czy do określonej formy współpracy doszło, ponieważ ocena wiarygodności dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych IPN została zastrzeżona dla właściwego sądu lustracyjnego (por. np. wyrok NSA z 16 czerwca 2021 r., III OSK 1591/21, CBOSA). Innymi słowy, przedmiotowe postępowanie nie jest postępowaniem lustracyjnym prowadzonym w przedmiocie wyjaśnienia sytuacji danej osoby w związku z istniejącym całokształtem materiałów dowodowych potwierdzających bądź przeczących współpracy z organami bezpieczeństwa. Mając na uwadze funkcję informacyjną uzasadnienie wyroku należy w tym kontekście zwrócić uwagę na pogląd, zgodnie z którym, jeżeli z prawomocnego wyroku sądu lustracyjnego wynika, że znajdujące się w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej dokumenty dotyczące strony nie potwierdzają jej współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, to Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydając decyzję w trybie art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji, nie może pominąć oceny wynikającej z tego wyroku (zob. np. wyrok NSA z 18 maja 2021 r., III OSK 1700/21, CBOSA). 4.6. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w sentencji.