II SA/Łd 281/24

Dnia 5 września 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Asesor WSA Marcin Olejniczak (spr.) Protokolant Starszy asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2024 roku sprawy ze skargi D. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 19 lutego 2024 roku nr SKO 4114.26.2024 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrany i przypisania do zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Ozorkowa z dnia 21 grudnia 2023 roku, Nr 000893.ZZ.12.2023; 2. umarza postępowanie administracyjne; 3. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi – adwokat I.M., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, decyzją z 19 lutego 2024 r., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Ozorkowa z 21 grudnia 2023 r., orzekającą o uznaniu, zasiłku pielęgnacyjnego, wypłaconego D. L. za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2023 r., w łącznej kwocie 5.611,84 zł za nienależnie pobrany oraz o zwrocie nienależnie pobranych ww. świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami. W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że 19 lipca 2018 r. przyznano D. L. prawo do w/w zasiłku pielęgnacyjnego, na podstawie orzeczenia o niepełnosprawności z 7 lipca 2018 r. W związku z brzmieniem art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.) przedłużono ważność orzeczenia o niepełnosprawności do upływu ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji decyzją z 24 marca 2021 r. Burmistrz Miasta Ozorkowa przedłużył D. L. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres do upływu ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ pierwszej instancji 22 sierpnia 2023 r., na podstawie danych zawartych w elektronicznym krajowym systemie monitoringu orzekania o niepełnosprawności ustalił, że w systemie jest zarejestrowano orzeczenie o niepełnosprawności, aktywne w dniu sprawdzenia. Następnie organ uzyskał z Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, iż orzeczenie z 19 kwietnia 2021 r. stało się prawomocne z dniem 19 maja 2021 r. D. L. 23 sierpnia 2023 r. wniósł o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego wraz z nowym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 19 kwietnia 2021 r. Następnie Kolegium, powołując się na treść art. 15h ust. 1 uCOVID-19, w związku z art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 - u.ś.r.) uznało, że skoro orzeczenie z 19 kwietnia 2021 r. uprawomocniło się 19 maja 2021r., to prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznane na podstawie decyzji z 24 marca 2021 r. przysługiwało do 31 maja 2021 r. Organ dodał, że wskutek wniosku z 23 sierpnia 2023 r. przyznano stronie decyzją z 6 września 2023 r. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 sierpnia 2023 r. do 30 kwietnia 2025 r, czyli na czas ważności orzeczenia z 19 kwietnia 2021 r. W konsekwencji, w ocenie organu w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny już nie przysługiwał stronie, a jednocześnie w tym okresie nie wpłynął nowy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Tym samym zasiłek był wypłacany nienależnie. Dalej organ, powołując się na treść art. 30 ust. 2 pkt 1, ust. 3 i ust. 5 u.ś.r. stwierdził, że bezspornym jest, iż od 1 czerwca 2021 r. ustało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a tym samym zasiłek pielęgnacyjny wypłacony stronie w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2023 r. był nienależnie pobrany i podlegał zwrotowi. Końcowo dodano, że strona była pouczona we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego oraz w decyzji przyznającej świadczenie o konieczności niezwłocznego poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. W skardze D. L. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta Ozorków, wskazując, że nie zgadza się z jej treścią i uważa ją za krzywdząca. W uzasadnieniu opisał swoją trudną sytuację finansową i zdrowotną i wyjaśnił, że nie jest w stanie spłacić spornego zasiłku pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas. W piśmie procesowym z 23 maja 2024 r. pełnomocnik skarżącego uzupełnił skargę zarzucając naruszenie: - art. 7 k.p.a., poprzez pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy interesu skarżącego, a także interesu społecznego i słusznego interesu obywateli i przedłożenie w konsekwencji nad powołane interesy interesu fiskalnego państwa, podczas gdy skarżący jest osobą niepełnosprawną i w trudnej sytuacji życiowej, a w okresie rzekomo nienależnie pobieranego świadczenia rodzinnego spełniał warunki do wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego; - art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., przez przeprowadzenie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającej na uznaniu, że skarżący został należycie i zrozumiale poinformowany o ciążącym na nim obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do uzyskiwanych świadczeń, mimo że skarżący jest osobą niepełnosprawną i nie posiadał wiedzy o konieczność informowania organu o wydanym w dniu 19 kwietnia 2021 r. orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności i złożenia w oparciu o to orzeczenie kolejnego wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego - czemu skarżący dał wyraz w złożonej skardze; - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji Burmistrza Miasta Ozorkowa z 21 grudnia 2023 r., podczas gdy w świetle zaistniałych w sprawie naruszeń przepisów postępowania oraz prawa materialnego organ winien uchylić zaskarżoną decyzję i umorzyć postępowanie pierwszej instancji w całości; - art. 15h ust. 1 pkt 2 uCOVID-19, poprzez jego błędną wykładnię doprowadzającą do uznania, że wobec uprawomocnienia się z dniem 19 maja 2021r. wydanego skarżącemu orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 18 kwietnia 2021 r. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznane na podstawie decyzji z 24 marca 2021 r. przysługiwało skarżącemu do 31 maja 2021 r., zaś zasiłek wypłacony w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2022 r. wypłacony był nienależnie, podczas gdy zgodnie z powołanym przepisem jeżeli orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia, a mając na uwadze, że stan epidemii został odwołany w Polsce w dniu 1 lipca 2023 r. od tego dopiero dnia zaczął płynąć 60-dniowy termin przedłużenia ważności wydanych wcześniej czasowych orzeczeń o niepełnosprawności; - art. 30 ust. 1 i 2, w zw. z art. 16 ust. 1 u.ś.r., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że zasiłek pielęgnacyjny pobrany w terminach wskazanych w zaskarżonej decyzji jest świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy po stronie skarżącego nie wystąpiła przesłanka subiektywna, czyli świadomości adresata świadczenia o braku przysługiwania mu przedmiotowego świadczenia rodzinnego; - art. 30 ust. 2 pkt 1, w zw. z art. 16 ust. 1 u.ś.r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącemu jest świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy wobec skarżącego nie zaistniały okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. Wobec powyższego pełnomocnik wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i zasądzenie kosztów postępowania. Na rozprawie pełnomocnik skarżącego poparł skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - p.p.s.a.) - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Punkt wyjścia do rozważań w rozpoznawanej sprawie stanowi treść art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach, zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zasadnicze znaczenie w rozpoznawanej sprawie mają przepisy obowiązujące w okresie wystąpienia na obszarze RP wirusa SARS-CoV-2. Stosownie do art. 15h ust. 2 pkt 1 uCOVID-19, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Zniesienie stanu epidemii nastąpiło z dniem 16 maja 2022 r. (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja 2022 r. Dz. U. z 2022 r. poz. 1025), natomiast stan zagrożenia epidemiologicznego zniesiony został z dniem 1 lipca 2023 r. (Dz. U. z 2023 r. poz. 1118). W orzecznictwie przyjęto, że przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Podkreślono, że okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stanu pandemii (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 11 marca 2022 r., II SA/Po 461/21; WSA w Gliwicach z 27 marca 2024 r., II SA/Gl 17/24; WSA w Rzeszowie z 5 kwietnia 2024 r., II SA/Rz 83/24 i z 5 czerwca 2024 r., II SA/Rz 145/24; WSA w Łodzi z 23 lipca 2024 r., II SA/łd 244/24). Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela to stanowisko. W realiach sprawy orzeczenie o niepełnosprawności skarżącego wydane zostało 7 lipca 2018 r. z okresem ważności do 31 marca 2021 r. Orzeczenie to stanowiło podstawę przyznania skarżącemu zasiłku pielęgnacyjnego. Skoro zniesienie stanu epidemii nastąpiło z dniem 16 maja 2022 r., natomiast stan zagrożenia epidemiologicznego zniesiony został z dniem 1 lipca 2023 r., to orzeczenie o niepełnosprawności z 7 lipca 2018 r. było orzeczeniem ważnym, natomiast okresy, o których mowa w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 marca 2020 r., rozpoczęły bieg dopiero od dnia 1 lipca 2023 r., tj. od dnia zniesienia stanu zagrożenia epidemiologicznego. Konsekwencją takiej wykładni powyżej wskazanego przepisu jest to, że ważności orzeczenia z 7 lipca 2018 r. nie przekreśla fakt wydania 19 kwietnia 2021 r. nowego orzeczenia o niepełnosprawności, notabene, potwierdzającego niepełnosprawność skarżącego na okres do 30 kwietnia 2025 r. Mając powyższe na uwadze sąd uznał, że skarżący do czasu zniesienia stanu zagrożenia epidemiologicznego nie miał obowiązku informowania organu o wydaniu nowego orzeczenia (art. 25 ust. 1 u.ś.r.), bowiem orzeczenie o niepełnosprawności z 11 stycznia 2021 r. było nadal orzeczeniem ważnym. Zatem nie zaistniała żadna przesłanka uzasadniająca uznanie pobranego w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2023 r. świadczenia, jako nienależnego (art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r.). Natomiast nowe orzeczenie, które wydane zostało w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemiologicznego, potwierdzające niepełnosprawność jest podstawą przyznania świadczenia skarżącemu na dalszy okres, co w niniejszej sprawie miało miejsce, wskutek wniosku z 23 sierpnia 2023 r. W ocenie składu orzekającego, nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w istocie bez wpływu na przysługujące materialnie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym sensie, że potwierdza jedynie, iż dana osoba nadal pozostaje niepełnosprawna. Brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone skarżącemu nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało. Dodatkowo wskazać także należy, że w orzecznictwie utrwalił się pogląd, który sąd w niniejszym składzie podziela, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić, że obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany. Skarżący nie został pouczony, że niepoinformowanie organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności będzie powodować utratę prawa do świadczenia, a nowe przepisy uCOVID-19 wprowadzały szereg wyłomów w dotychczas funkcjonującej praktyce uzyskiwania orzeczeń i świadczeń. Nie można zatem zaakceptować stanowiska o domniemaniu znajomości przez skarżącego zasad przyznawania świadczeń. Zarówno we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego oraz w decyzjach Burmistrza Miasta Ozorkowa przyznających zasiłek pielęgnacyjny, zawarte były ogólne pouczenia o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do tego zasiłku, natomiast nowe orzeczenie o niepełnosprawności stanowiło powtórzenie dotychczasowego orzeczenia i jedynie określało nową datę ważności a tym samym usprawiedliwione było przekonanie strony, że nie doszło do żadnych zmian mających wpływ na prawo do tego zasiłku. Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. Z tych przyczyn sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a, w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Ponieważ błędna wykładnia prawa materialnego (art. 15h ust. 1 pkt 2 uCOVID-19) spowodowała, że postępowanie dotyczące zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego było bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 k.p.a.), sąd, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a., umorzył postępowanie administracyjne. O kosztach orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a., w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2024 r. poz. 763). ds