I OZ 729/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 754/23 o odrzuceniu skargi [...] na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 21 września 2023 r., nr ZP-P.8640.265.2023.DB w przedmiocie utraty statusu osoby bezrobotnej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 23 stycznia 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 754/23 odrzucił skargę [...] na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 21 września 2023 r., nr ZP-P.8640.265.2023.DB w przedmiocie utraty statusu osoby bezrobotnej - z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych skargi. Zażalenie na to postanowienie złożył [...] reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. W zażaleniu zarzucono: 1. istotne naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a. polegające na uniemożliwieniu skarżącemu skorzystania z prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd oraz prawa do skutecznego zaskarżenia orzeczeń i decyzji organów wydanych w I instancji poprzez nierozpoznanie jego wniosku o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu w momencie podejmowanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu czynności związanych z dekretacją jego skargi z dnia 2 listopada 2023 r. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 21 września 2023 r. (nr ZP-P 8640.265.2023.DB) poprzez co został on skutecznie pozbawiony możliwości obrony swoich praw i rzetelnego przedstawienia swoich racji, podniesienia zarzutów i twierdzeń w sposób w sposób właściwy i zgodny z zachowaniem wszelkich wymogów formalnych, przewidzianych przy składaniu środków zaskarżenia, 2. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 243 § 1 p.p.s.a. poprzez rozpoznanie wniosku skarżącego dopiero w dniu 15 stycznia 2024 r. i wydanie postanowienia o odmowie przyznania mu pomocy prawnej w sytuacji, gdy z pism skarżącego bezsprzecznie wynika, iż nie rozumiał on treści kierowanych do niego wezwań i pouczeń co do stosowania przepisów, szczególnie dotyczących doręczania korespondencji, tym bardziej, że już w momencie składania skargi istniało uzasadnione przypuszczenie, że skarżący ma duże problemy ze zrozumieniem treści kierowanych do niego pism sądowych, jak i prawidłowym wykonaniem wezwań sądu. Skarżący całkowicie błędnie rozumiał kierowane do niego pouczenia, szczególnie co do możliwości korzystania z poczty elektronicznej. Skarżący przedłożył również zaświadczenie z dnia 23 października 2023 r. (nr ZB.616.2967.2023.SM) wydane przez Powiatowy Urząd Pracy, z którego wynikało, że jest on osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, żyjącą w niedostatku i nie posiada środków na ponoszenie kosztów sądowych oraz wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika. Z dokumentów przedłożonych przez skarżącego wynikało również, że ma on problemy zdrowotne (poważne dolegliwości natury neurologicznej - rozległa choroba naczyniowa mózgu), które predestynują go do niezwłocznej hospitalizacji (stosowne zaświadczenie z Poradni Neurologicznej wraz ze skierowaniem do szpitala z dnia 4 lipca 2023 r.) Skierowanie do szpitala wystawione zostało dwa dni przed zatrzymaniem skarżącego, co skutkowało brakiem możliwości niezbędnego i szybkiego podjęcia przez niego leczenia neurologicznego w warunkach szpitalnych i w dalszej konsekwencji bezprawnym pozbawieniem skarżącego statusu osoby bezrobotnej; b) art. 258 § 4 p.p.s.a. poprzez pozbawienie skarżącego prawa do obrony swoich praw polegające na wydaniu w dniu 23 stycznia 2024 r. postanowienia o odrzuceniu skargi, tj. w momencie, gdy postanowienie o odmowie przyznania pomocy prawnej skarżącemu z dnia 15 stycznia 2024 r. nie było jeszcze prawomocne i skutecznie doręczone, a skarżącemu przysługiwał środek zaskarżenia tegoż postanowienia. Oba postanowienia zostały razem wysłane na podany przez skarżącego adres w Szwajcarii: [...] [...] SCHWEIZ; c) art. 252 § 1 § 2 oraz art. 255 p.p.s.a. poprzez zaniechanie wezwania skarżącego do złożenia oświadczenia o dochodach, stanie rodzinnym i majątkowym na odpowiednim formularzu, by w sposób realny i precyzyjny ocenić zasadność wniosku o udzielenie skarżącemu pomocy prawnej w ramach uzupełnienia braków formalnych złożonego wniosku; d) art. 58 § 1 pkt 2 i pkt 3 p.p.s.a. poprzez zaniechanie rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie pomocy prawnej na etapie wniesienia skargi z dnia 2 listopada 2023 r., by umożliwić mu, jako osobie nieporadnej życiowo, zdecydowanie nie umiejącej w sposób dostateczny samodzielnie prowadzić spraw urzędowych (szczególnie przed wymiarem sprawiedliwości), do tego chorej neurologicznie i ubogiej na złożenie skargi w sposób właściwy, zgodny z wymogami formalnymi określonymi w art. 57 § 1 p.p.s.a. poprzez profesjonalnego pełnomocnika; e) art. 65 p.p.s.a. i art. 67 § 5 p.p.s.a. poprzez nieskuteczne doręczenie skarżącemu pism sądowych, szczególnie postanowienia z dnia 23 stycznia 2024 r. o odrzuceniu skargi oraz postanowienia z dnia 15 stycznia 2024 r. oddalającego wniosek o przyznanie pomocy prawnej na różne adresy (w kraju i w Szwajcarii) oraz brak ustaleń sądu w zakresie wyjaśnienia kwestii adresu skarżącego i odpowiedniego, należytego pouczenia go o możliwości ustanowienia pełnomocnika do doręczeń, co skutkowało całkowitym brakiem możliwości podjęcia przez skarżącego należytej obrony jego interesów. Sąd obligowany był do należytego i wyczerpującego pouczenia strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Sąd winien również czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, w szczególności co do możliwości wnioskowania o udzielenie pomocy prawnej z urzędu. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu w postępowaniu zażaleniowym, gdyż pomoc ta nie została opłacona w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 57 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.), skarga powinna czynić zadość wymaganiom pisma w postępowaniu sądowym. Pismo procesowe strony powinno spełniać określone warunki formalne, bez których nie można mu nadać prawidłowego biegu. Wymogi formalne składanych pism uregulowane zostały w art. 46 p.p.s.a. Stosownie do art. 46 § 1 pkt 4 każde pismo powinno zawierać podpis strony lub jej pełnomocnika, stosownie zaś do art. 46 § 2 pkt 1 lit. b p.p.s.a., poza elementami wymienionymi w § 1 tego przepisu, pismo strony powinno ponadto zawierać, w przypadku, gdy jest pierwszym pismem w sprawie – numer PESEL strony wnoszącej pismo, będącej osobą fizyczną. Zgodnie z art. 49 § 1 p.p.s.a. w sytuacji, gdy brak jest jednego z elementów pisma wymienionych w art. 46 p.p.s.a., obowiązkowe jest wezwanie strony do uzupełnienia lub poprawienia pisma w terminie siedmiu dni, pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania, chyba że ustawa stanowi inaczej. Takim przepisem szczególnym jest art. 58 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, sąd odrzuca skargę, jeżeli w wyznaczonym terminie nie uzupełniono jej braków formalnych. Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy skarżący w piśmie z 2 listopada 2023 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skargę wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Pismem z dnia 20 grudnia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, wykonując zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 20 grudnia 2023 r., wezwał skarżącego do uzupełnienia braków formalnych skargi, poprzez podanie numeru PESEL skarżącego oraz nadesłanie odpisu prawidłowo podpisanej skargi lub podpisanie skargi w siedzibie Sądu - pouczając, że czynności tych należy dokonać w terminie 7 dni, od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. Ww. wezwanie Sądu zostało skierowane na adres Wrocławski mimo wyraźnego wskazania w skardze przez skarżącego innego adresu korespondencyjnego (w Szwajcarii), korespondencję skarżący odebrał osobiście w dniu 27 grudnia 2023 r., w związku z czym Sąd I instancji uznał, że termin do uzupełnienia braków upływał z dniem 3 stycznia 2024 r. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2024 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z uwagi na niedopuszczalność skargi (skarga zawierająca nieuzupełnione mimo wezwania braki) oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Kolejno, postanowieniem z dnia 23 stycznia 2024 r. Sąd I instancji odrzucił skargę z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych skargi (nadesłano wprawdzie numer PESEL, ale nie nadesłano podpisanej skargi). Jak zatem wynika z powyższego skarżący został wezwany do uzupełnienia braków formalnych skargi jeszcze przed rozpatrzeniem przez Sąd I instancji złożonego wraz ze skargą wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego swym zakresem ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W tym miejscu wskazać należy, że na tle powyższego stanu faktycznego pojawiły się rozbieżności w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z jednej strony wskazywano, że co do zasady brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien był zostać rozpoznany przed wezwaniem do usunięcia braków formalnych skargi (por. np. postanowienia NSA z dnia: 17 stycznia 2023 r., sygn. akt III OZ 803/22, LEX nr 3477789; 30 września 2022 r., sygn. akt I OZ 446/22, LEX nr 3419251; 8 lipca 2021 r., sygn. akt II GZ 219/21, LEX nr 3196806). Z drugiej zaś strony prezentowane jest stanowisko, że złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi (por. np. postanowienia NSA z dnia: 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II OZ 1564/17, LEX nr 2422396; 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 848/12, LEX nr 1230558) i to właśnie stanowisko podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę (por. teza postanowienia NSA z 12 marca 2024 r. III OZ 100/24, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 243 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania sądowoadministracyjnego o randzie konstytucyjnej. Ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu dla osób, których nie stać na samodzielne pokrycie kosztów pełnomocnika. Pomoc państwa dla takich osób jest bowiem istotna dla zapewnienia im "realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)", (wyrok TK z dnia 29 sierpnia 2006 r., sygn. akt SK 23/05, OTK-A 2006/8, poz. 94; por. też M. Kowalski, Prawo pomocy w systemie ochrony praw człowieka, Warszawa 2013, s. 69–70). Prawo pomocy, o które mogą się ubiegać strony postępowania, to nie tylko możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, ale także uzyskania pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego tak ważne jest, aby wniosek o prawo pomocy był rozpoznany przez Sąd we właściwym trybie i czasie. Jeżeli więc wniosek o prawo pomocy dotyczy również ustanowienia pełnomocnika z urzędu i złożony został jednocześnie ze skargą, to jego rozpoznanie wyprzedza czynności związane z usuwaniem braków formalnych skargi. Taka kolejność działań Sądu znajduje potwierdzenie w przepisie § 33 ust. 1 Regulaminu wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych, z którego wynika, że po wniesieniu skargi do sądu przewodniczący wydziału orzeczniczego niezwłocznie bada, czy skarga czyni zadość wymaganiom formalnym i czy został uiszczony wpis, a w razie potrzeby wzywa do usunięcia braków formalnych oraz do uiszczenia wpisu, chyba że został złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy. Stosownie zaś do § 36 ust. 1 Regulaminu, przewodniczący wydziału orzeczniczego wniosek o przyznanie prawa pomocy przekazuje niezwłocznie wskazanemu referendarzowi sądowemu, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach sędziemu sprawozdawcy. Należy zatem wskazać, że w przedmiotowej sprawie zarządzenie Sądu dotyczące wezwania skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi wydane zostało przedwcześnie, bowiem nie został wcześniej rozpoznany wniosek skarżącego o prawo pomocy zawarty w skardze. Tym samym złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy, na podstawie art. 243 p.p.s.a., podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi. Nadto, skierowanie zarządzenia na niewłaściwy adres czyniło je bezskutecznym. Tym samym odrzucenie skargi przez Sąd I instancji, bez uprzedniego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy pozbawia stronę skarżącą prawa do sądu, w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak już wyżej wskazano, wezwanie skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi nastąpiło przed nadaniem biegu wnioskowi o prawo pomocy. Konkretnie skarżącego wezwano do usunięcia braków formalnych skargi pismem z dnia 20 grudnia 2023 r., a rozpoznanie wniosku o prawo pomocy nastąpiło 15 stycznia 2024 r. Zatem nieskuteczność wezwania skierowanego do skarżącego wynikała z chronologii czynności Sądu podjętych w niniejszej sprawie, nadto z nieprawidłowego zaadresowania wezwania. Konkludując, z przyczyn podniesionych na wstępie należało uznać odrzucenie skargi za przedwczesne, gdyż w przedstawionym stanie sprawy nieuzupełnienie braków formalnych skargi przez skarżącego nie mogło wiązać się z sankcją w postaci odrzucenia skargi. Nadto, kierowanie korespondencji do skarżącego wybiórczo - raz na adres wrocławski innym razem na adres w Szwajcarii, oraz wskutek niewyjaśnienia zawiłości związanych z nieprawidłowym wskazaniem przez skarżącego adresu w Szwajcarii - skierowanie wezwania do uzupełnienia braków formalnych skargi na niewłaściwy adres spowodowało bezskuteczność tego wezwania. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił, jak w sentencji. Odnosząc się do wniosku o przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu wskazać należy, że z art. 254 § 1 p.p.s.a. wynika wprost, iż właściwym w sprawie orzeczenia o tym wynagrodzeniu jest wojewódzki sąd administracyjny.