II OSK 1878/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędziowie: sędzia NSA Marzenna Linska - Wawrzon sędzia del. WSA Piotr Broda (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 13 maja 2021 r. sygn. akt IV SA/Po 1933/20 w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia 22 października 2020 r. nr SO-VII.621.1.56.2020.5 w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. oddala wniosek I. Z. i M. Z. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 1933/20 oddalił skargę K. Z. (dalej jako skarżąca) na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia 22 października 2020 r., nr SO-VII.621.1.56.2020.5 w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Na wniosek I. i M. Z. (dalej: wnioskodawcy) właścicieli lokalu mieszkalnego nr [...] w miejscowości [...], w dniu 11 marca 2020 r. wszczęto postępowanie administracyjne w sprawie wymeldowania skarżącej z pobytu stałego w ww. lokalu. Wnioskodawcy wskazali, że skarżąca od dłuższego czasu nie zamieszkuje w tym lokalu, nie ponosi kosztów utrzymania nieruchomości i nie próbowała do lokalu powrócić, a ponadto w przedmiotowym lokalu właściwie nigdy nie zamieszkiwała na stałe. Po dokonaniu zameldowania zamieszkiwała w innych, kolejno wynajmowanych lokalach mieszkalnych: w [...],[...] oraz [...]. Od 2017 r. odbywa karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym, gdzie ma przebywać do 2029 r. Ponadto wnioskodawcy jako właściciele mieszkania podkreślili, że nie wyrażają zgody na powrót skarżącej pod adres stałego zameldowania po opuszczeniu przez nią zakładu karnego. Burmistrz [...] decyzją z dnia 21 sierpnia 2020 r., nr SO.5343.20.2020 orzekł o wymeldowaniu skarżącej z pobytu stałego w przedmiotowym lokalu uznając, że w sprawie zaistniały okoliczności o których mowa w art. 35 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2019 r. poz. 1397, ze zm.; dalej jako ustawa). Na skutek odwołania skarżącej Wojewoda Wielkopolski decyzją z dnia 22 października 2020 r., nr SO-VII.621.1.56.2020.5 utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ II instancji wskazał, że postępowanie wyjaśniające wykazało, iż skarżąca opuściła przedmiotowy lokal mieszkalny w 2017 r. w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, a zatem okoliczności opuszczenia przez nią lokalu wskazują, że miało ono charakter trwały. Skarżąca w piśmie potwierdziła, że nie mieszka w przedmiotowym lokalu, bowiem została umieszczona w zakładzie karnym w 2017 r., gdzie będzie przebywać przynajmniej do 2023 r. Opuszczenie miejsca pobytu stałego przez skarżącą było następstwem czynu przestępczego i nie wynikało z działań osób trzecich. Organ podkreślił, że wola powrotu skarżącej do dotychczasowego miejsca zamieszkania, wobec sprzeciwu właścicieli lokalu oraz orzeczonego wymiaru kary pozbawienia wolności, jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym. Ocenił, że w toku postępowania pierwszoinstancyjnego nie naruszono zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w tym zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). W ocenie organu odwoławczego nie można uwzględnić wniosku skarżącej zgłoszonego w odwołaniu o przeprowadzenie dowodów z jej zeznań oraz wskazanego świadka, bowiem stan faktyczny został już bezspornie wyjaśniony. Z kolei kwestie przywłaszczenia rzeczy należących do skarżącej oraz posłużenia się jej osobistymi, poufnymi dokumentami przez osoby nieupoważnione, pozostają poza obszarem badania organu II instancji. W konkluzji organ II instancji stwierdził, że opuszczenie lokalu przez skarżącą miało charakter trwały i dobrowolny. Dokonane ustalenia są wystarczające do przyjęcia, że w dacie wydania decyzji organu I instancji istniały okoliczności dające podstawę do jej wymeldowania na podstawie art. 35 ustawy. Natomiast odmowa wymeldowania skarżącej z przedmiotowego lokalu, w którym nie przebywa i do którego nie ma możliwości powrotu po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności, stwarzałaby jedynie tzw. fikcję meldunkową. Sprzeciwiałoby się to ewidencyjnemu i rejestracyjnemu charakterowi zameldowania, potwierdzającemu istniejący stan rzeczy. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła skarżąca, kwestionując przyjęte przez organ stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił wniesioną skargę. W uzasadnieniu wyroku wyjaśnił, że opuszczenie lokalu wskutek orzeczonej kary pozbawienia wolności i przebywania w zakładzie karnym traktowane jest jako następstwo zawinionych działań osoby, której dotyczy postępowanie o wymeldowanie. Wówczas bez znaczenia jest to, czy opuszczenie lokalu było faktycznie "dobrowolne". Zdaniem Sądu, przepisy o zameldowaniu służą jedynie celom ewidencyjnym i mają na celu potwierdzenie rzeczywistego pobytu w lokalu, a nie utrzymywaniu fikcji pobytu w lokalu osoby, która tam faktycznie nie przebywa i przez wiele lat nie będzie mogła tam przebywać. Jeżeli zatem nawet osoba pozbawiona wolności jest potencjalnie zainteresowana powrotem do lokalu, w którym wcześniej przebywała, to nie może mieć to znaczenia prawnego dla obowiązku wymeldowania jej przez odpowiedni organ, w celu doprowadzenia do zgodności z prowadzoną ewidencją. W ocenie Sądu, skoro nastąpiło opuszczenie lokalu na skutek działania organów władzy publicznej, w tym przymusu państwowego, zaś wieloletnia kara pozbawienia wolności wyczerpuje znamiona trwałości, nie można twierdzić o niewłaściwym zastosowaniu art. 35 ustawy. Przy ustalaniu spełnienia przesłanek do wymeldowania, przesłanka "dobrowolności" nie może być brana pod uwagę w sytuacji, gdy opuszczenie lokalu wynika ze zgodnego z prawem władczego działania organów państwa. Sąd stwierdził, że na równi z dobrowolnością opuszczenia lokalu należy traktować te sytuacje, w których osoba podlegająca wymeldowaniu nie może zgodnie z prawem lub na skutek okoliczności faktycznych dalej zamieszkiwać w miejscu, w którym była dotychczas zameldowana (np. nakaz eksmisji, odbywanie kary pozbawienia wolności, nakaz opuszczenia lokalu, zakaz zbliżania się do członków rodziny). Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje w takiej sytuacji chęć strony skarżącej do ponownego zamieszkania w dotychczasowym miejscu zameldowania. W dalszej części uzasadnienia Sąd wskazał, że jest poza sporem, że skarżąca nie przebywa w przedmiotowym lokalu, z którego została wymeldowana, przynajmniej od października 2017 r., kiedy to została osadzona w zakładzie karnym w celu odbycia orzeczonej kary pozbawienia wolności. W zakładzie tym skarżąca będzie przebywać przynajmniej do 2023 r. Już tylko te okoliczności - tj. ww. szczególna przyczyna ostatecznego zaprzestania przebywania w przedmiotowym lokalu, związana z rozpoczęciem wykonywania kary pozbawienia wolności oraz długotrwałość orzeczonej kary pozwalają, zdaniem Sądu, uznać, że doszło w tym przypadku do faktycznego, trwałego opuszczenia przez skarżącą przedmiotowego lokalu, co w połączeniu z bezspornym faktem niewymeldowania się przez nią samą, uzasadniało jej wymeldowanie w trybie administracyjnym na podstawie art. 35 ustawy. Zatem nie ma znaczenia podnoszona przez skarżącą kwestia, że opuszczenie przez nią lokalu w związku z osadzeniem w zakładzie karnym nie było opuszczeniem "dobrowolnym", bowiem przy ustalaniu spełnienia przesłanek do wymeldowania, przesłanka "dobrowolności" nie może być brana pod uwagę w sytuacji, gdy opuszczenie lokalu wynika ze zgodnego z prawem władczego działania organów państwa. Tak samo nie ma znaczenia chęć powrotu do dotychczasowego miejsca stałego zameldowania po odbyciu kary, czy spór pomiędzy stronami co do tego, czy do trwałego opuszczenia przedmiotowego lokalu przez skarżącą nie doszło już wcześniej, jeszcze przed jej osadzeniem w zakładzie karnym. Bowiem wystarczającym dla uznania zasadności zastosowania art. 35 ustawy był niesporny fakt, że do opuszczenia przedmiotowego lokalu przez skarżącą doszło najpóźniej w 2017 r. w związku z rozpoczęciem odbywania przez nią długoletniej kary pozbawienia wolności. Podobnie pozbawiona jest znaczenia kwestia nieumożliwienia skarżącej udziału w określonych czynnościach wyjaśniających organu (w oględzinach lokalu, przesłuchaniu świadka) oraz nieuwzględnienia jej wniosków dowodowych o przesłuchanie skarżącej i "jej" świadków. W tym przedmiocie Sąd podzielił stanowisko organu I instancji, że skarżącej w dostatecznym stopniu została zapewniona możliwość udziału w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym. Zarzucane "braki" jej udziału w określonych czynnościach dowodowych - zaistniałe pomimo starań organu, aby one nie wystąpiły (np. zmiana przez organ, na wniosek skarżącej, pierwotnych terminów oględzin i przesłuchania świadka) wynikały, zdaniem Sądu, zasadniczo z obiektywnych przyczyn (pobyt skarżącej w zakładzie karnym i to w czasie licznych ograniczeń pandemicznych). Podobnie, jak nieuwzględnienie wniosków dowodowych skarżącej które, w ocenie Sądu, nie dotyczyły okoliczności wymagających jeszcze wyjaśnienia lub mających istotne znaczenie w sprawie (jak wnioskowane zeznania świadka J. B., na okoliczność okazjonalnego odwiedzania przezeń skarżącej w spornym lokalu w latach 2016-2017), nie mogły mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Nie budziło także wątpliwości Sądu, że takie okoliczności jak zarzucane przez skarżącą przywłaszczenie jej rzeczy lub posłużenie się jej osobistymi, poufnymi dokumentami przez osoby nieupoważnione, pozostają poza zakresem badania w sprawie o wymeldowanie przez organy administracji jak i przez Sąd. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając to orzeczenie w całości i zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w związku z art. 35 ustawy poprzez błędną wykładnię i uznanie, iż zaistniały podstawy do wymeldowania skarżącej wobec opuszczenia lokalu niedobrowolnie, lecz w celu odbywania kary pozbawienia wolności; - art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w związku z art. 35 ustawy poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż zaistniały podstawy do wymeldowania skarżącej wobec opuszczenia lokalu niedobrowolnie, lecz w celu odbywania kary pozbawienia wolności. W oparciu o powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do WSA w Poznaniu celem ponownego rozpoznania, ewentualnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie zaskarżonych decyzji. Wniosła o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania oraz zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu nie uiszczonej nawet w części. Oświadczyła także, że zrzeka się rozprawy i wniosła o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawcy wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od skarżącej, na ich rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norma prawem przepisanych. Ponadto zrzekli się rozprawy i wnieśli o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a. nie zachodzą, zaś granice skargi kasacyjnej zostały wyznaczone przez jej podstawy (wskazane naruszenia przepisów prawa). Rozpoznając zatem w tak określonych granicach sprawę Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie jest zasadna. Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, stwierdzić należy, że dokonana przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku wykładnia art. 35 ustawy jest prawidłowa. Przesłankę wymeldowania z pobytu stałego stanowi trwałość opuszczenia lokalu, rozumiana jako przebywanie poza miejscem stałego zameldowania z równoczesnym zerwaniem związków z lokalem dotychczasowym. Wobec niezdefiniowania przez ustawodawcę przesłanki "opuszczenia miejsca stałego pobytu", sposób rozumienia tej przesłanki Sąd I instancji ustalił prawidłowo odwołując się do poglądów judykatury, że ustawowa przesłanka wymeldowania polegająca na opuszczeniu miejsca pobytu stałego jest spełniona także w przypadku, gdy opuszczenie lokalu wynika z faktu odbywania kary pozbawienia wolności, gdyż w takich warunkach należy przyjąć, że stały pobyt w lokalu ustał na skutek okoliczności, za które winę ponosi osoba wymeldowana. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że opuszczenie miejsca stałego pobytu, o którym mowa w art. 35 ustawy obejmuje przypadek opuszczenie miejsca stałego pobytu pod przymusem realizowanym przez upoważnione do tego organy państwa. Nie jest wobec tego uprawniona wykładnia tego przepisu polegająca na przyjęciu, że w razie opuszczenia miejsca stałego pobytu w wyniku przymusu państwowego można uznać, że opuszczenie nastąpiło dopiero wtedy, gdy osoba zainteresowana z tym się zgodzi, a do tego czasu opuszczenie miejsca pobytu miało charakter niedobrowolny. Taka wykładnia doprowadziłaby do utrzymywania się rozbieżności pomiędzy rzeczywistym stanem rzeczy a stanem zapisanym w ewidencji. Dlatego też na równi z dobrowolnością opuszczenia lokalu należy traktować te sytuacje, w których osoba podlegająca wymeldowaniu nie może zgodnie z prawem lub na skutek okoliczności faktycznych dalej zamieszkiwać w miejscu, w którym była zameldowana np. nakaz eksmisji, odbywanie kary pozbawienia wolności, nakaz opuszczenia lokalu, zakaz zbliżania się do członków rodziny ( por. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2020 r. sygn. akt II OSK 2337/19, wyrok NSA z dnia 22 czerwca 2020 r. sygn. akt II OSK 136/20, wyrok NSA z dnia wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2018 r., sygn. akt II OSK 1593/17; wyrok NSA z dnia 26 maja 2015 r., sygn. akt II OSK 2590/13, wyrok NSA z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt II OSK 339/21). Tym samym zarzut naruszenia prawa materialnego jest nieusprawiedliwiony. Nie można zgodzić się również z twierdzeniem skargi kasacyjnej, że organy nie przeprowadziły wnikliwie postępowania dowodowego i nie zebrały niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów, a w szczególności nie ustaliły do kiedy będzie skarżąca przebywać w zakładzie karnym oraz czy wychodziła na przepustki, jak również czy dysponuje kluczami do lokalu, w którym była zameldowana. Jak słusznie wskazał Sąd I instancji dla ustalenia, że skarżąca trwale opuściła lokal wystarczającym było przyjęcie podanej przez skarżącą informacji, że karę odbywa od 2017 r. i będzie odbywać co najmniej do 2023 r. Już tylko ten fakt dowodzi, że doszło do trwałego opuszczenia lokalu. Dodatkowo brak zgody właścicieli lokalu na jej powrót, wyklucza możliwość utrzymania meldunku. Nawet gdyby skarżąca w trakcie przepustek odwiedzała ten lokal, to sam fakt okazjonalnego przebywania, czy też przechowywania w nim rzeczy, nie wyklucza możliwości wymeldowania jej z pobytu stałego z przedmiotowego lokalu w przypadku spełnienia przesłanek zawartych w art. 35 ustawy o ewidencji ludności (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2021 r. sygn. akt II OSK 3209/18, LEX nr 3331923). Nie ulega wątpliwości, że skarżąca kasacyjnie od chwili osadzenia w zakładzie karnym nie przebywała w miejscu dotychczasowego zameldowania, a w świetle poczynionych powyżej rozważań, opuszczenie przez nią przedmiotowego lokalu miało charakter trwały oraz dobrowolny, co wypełniało przesłanki pozwalające na wymeldowanie skarżącej. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 184 p.p.s.a., skargę kasacyjną oddalił. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego kasacyjnie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a., przy czym wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej stosownie do art. 254 § 1 p.p.s.a. składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił również wniosku uczestników postępowania o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, wobec braku do tego podstaw prawnych. Art. 204 p.p.s.a. przewiduje - w razie oddalenia skargi kasacyjnej - możliwość zwrotu niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego poniesionych jedynie przez organ (pkt 1) lub przez skarżącego (pkt 2). Nie przewiduje natomiast możliwości zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego poniesionych przez uczestnika postępowania. Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy.