II SA/Wa 1542/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Sędzia WSA Ewa Radziszewska – Krupa, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") odmówił A. K. (dalej "skarżąca") przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504). W uzasadnieniu organ podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS podał również, że z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, skarżąca miała przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wypłata świadczenia była realizowana do dnia [...] października 2022 r. Dalej organ wyjaśnił, że świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia, o których mowa wyżej nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS. Zdaniem Prezesa ZUS aktualny stan faktyczny wskazuje, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z dokumentacji rentowej wynika, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2023 r. skarżąca została uznana za osobę częściowo niezdolną do pracy. Organ stwierdził, że skarżąca nie spełnia warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. W związku z tym organ wskazał, że nie znajduję podstaw do przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ww. ustawy. Prezes ZUS podkreślił przy tym, że ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącej, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] maja 2023 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm.), dalej "k.p.a.", Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podtrzymał argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wyjaśnił, że w myśl art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy emerytalnej podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS - przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. A. K. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o, jej zdaniem, bezsensowne, niedorzeczne i niemające mocy prawnej, orzeczenie lekarza orzecznika, wprowadzające ją w błąd swoją niejednoznacznością, co skutkowało brakiem terminowego jego zaskarżenia. Skarżąca wyjaśniła, że była przekonana, iż pierwsza część orzeczenia "Jest Pani niezdolna do pracy." jest wiążąca dla uwzględnienia jej wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. Skarżąca opisała ponadto stan swojego zdrowia. Stwierdziła również, że spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia [...] sierpnia 2023 r. skarżąca podtrzymała zarzuty skargi. Pełnomocnik skarżącej w piśmie procesowym z dnia [...] stycznia 2024 r. poparł stanowisko skarżącej wyrażone w skardze oraz powyższym piśmie procesowym. Wniósł ponadto o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci: 1. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] listopada 2022 r. ważnego do dnia [...] listopada 2025 r.; 2. zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia z [...] września 2022 r. Pełnomocnik skarżącej podniósł, że skarżąca wykazała, iż jest całkowicie niezdolna do pracy, co wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] listopada 2022 r. Ponadto z treści tego dokumentu wynika, że skarżąca wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Wskazał także, że z zaświadczenia z dnia [...] września 2022 r. wynika, że stan zdrowia skarżącej istotnie się pogorszył. Ponadto pełnomocnik skarżącej podniósł, że z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2023 r. w pierwszej kolejności wynika, że skarżąca jest niezdolna do pracy. Zdaniem pełnomocnika niezrozumiałe jest dlaczego organ twierdzi, że skarżąca jest trwale częściowo niezdolna do pracy. W piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2024 r. pełnomocnik organu podniósł, że z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2023 r. wynika, że skarżąca jest trwale częściowo niezdolna do pracy. Wyjaśnił, że wydanie orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie pozostaje w sprzeczności z przyjętym ustaleniem, że skarżąca nie była całkowicie niezdolna do pracy na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Orzekanie o niezdolności do pracy ustalane jest tylko i wyłącznie w trybie zawartym w ustawie emerytalnej oraz w aktach wykonawczych wydanych na podstawie delegacji ustawowych zawartych w tej ustawie, a nie w żadnym innym trybie. Pełnomocnik organu wniósł w związku z tym o oddalenie wniosków dowodowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.), dalej "p.p.s.a." Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 owej ustawy. W sytuacji bowiem niespełnienia choćby jednej z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy i emeryturach i rentach z FUS, nie jest możliwe przyznanie świadczenia przewidzianego ww. przepisem prawa. Organ odmawiając przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku stwierdził, że skarżąca nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Organ ustaleń takich dokonał w oparciu o orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2023 r. Skarżąca kwestionuje to orzeczenie, podnosząc, że wynika z niego, iż jest ona niezdolna do pracy. Odnosząc się do tej kwestii należy zauważyć, że przedmiotowe orzeczenie ma następującą treść: "W oparciu o obowiązujące przepisy ustalono: • Jest Pani niezdolna do pracy. • Jest Pani trwale częściowo niezdolna do pracy." Zdaniem Sądu z treści tego orzeczenia jednoznacznie wynika, że skarżąca jest trwale częściowo niezdolna do pracy oraz że nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2 ustawy). Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 3 ustawy). W myśl zatem tych przepisów osoba niezdolna do pracy to osoba zarówno całkowicie niezdolna do pracy, jak i częściowo niezdolna do pracy. Wynika to wprost z treści art. 12 ust. 1 ustawy. Sporne orzeczenie, stosownie do treści cytowanych powyżej przepisów, po pierwsze ustala, że skarżąca jest niezdolna do pracy, a po drugie określa stopień tej niezdolności na częściowy. Inne rozumienie treści tego orzeczenia jest całkowicie nieuprawnione. Zauważyć przy tym należy, że warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest "całkowita niezdolność do pracy", a nie "niezdolność do pracy". Podnieść przy tym należy, że powyższe orzeczenie lekarza orzecznika ZUS było wiążące dla organu. Zgodnie bowiem z art. 14 orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Warunkiem koniecznym, umożliwiającym organowi stwierdzenie zasadności wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest natomiast legitymowanie się przez stronę całkowitą niezdolnością do pracy lub nieosiągnięciem wieku umożliwiającego podjęcie zatrudnienia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 stycznia 2002 r., sygn. akt II SA 2538/01). Skarżąca warunku tego nie spełnia. Reasumując, skoro skarżąca nie spełniała przesłanek określonych w art. 83 art. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to Prezes ZUS nie miał możliwości wydania innej decyzji administracyjnej, jak tylko odmawiającej przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Sąd ze zrozumieniem odnosi się do trudnej sytuacji skarżącej. Wyjaśnić jednak należy, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20, wszystkie powołane orzeczenia dostępne na stronie nsa.orzeczenia.gov.pl). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Wyjaśnić też należy, że Sąd nie uwzględnił wniosku dowodowego pełnomocnika skarżącej zawartego w piśmie procesowym z dnia [...] stycznia 2024 r. Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W sprawie nie było istotnych wątpliwości, które miałyby być wyjaśnione przy pomocy dowodu z tych dokumentów. Ponadto warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest całkowita niezdolność do pracy ustalona na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS bądź komisji lekarskiej ZUS. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, czy też zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia wydane przez specjalistę medycyny rodzinnej, podstawy takiej nie stanowi. Reasumując należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.