II SA/Wa 814/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi P.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem skargi P. P. (dalej: "Skarżący") jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku Z akt sprawy wynika, w dniu [...] września 2023 r. Skarżący złożył wniosek do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W treści wniosku wskazał, że stan zdrowia nie pozwala mu na wykonywanie pracy, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. W dniu [...] lipca 2023 r. rozwiązano z nim umowę o pracę i od tego momentu nie posiada środków do życia. Skarżący wskazał, że obecnie pobiera świadczenie z ZUS w kwocie 500 złotych i dodatek pielęgnacyjny w wysokości 215 złotych. Aktualnie przebywa na zwolnieniu lekarskim ze względu na stan zdrowia. Decyzją z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ powołał art. 83 ww. ustawy. Wskazał, że przyznanie renty na podstawie ww. przepisu jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Przy czym przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że w wieku 41 lat Skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy. Na przestrzeni 52 lat życia udokumentował 20 lat, 5 miesięcy i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych oraz 8 miesięcy i 13 dni okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników.  Jednakże w 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – Skarżący udokumentował tylko 2 lata, 9 miesięcy i 19 dni okresów składkowych. Pozostały uwzględniony okres w ilości 1 miesiąca i 22 dni jest okresem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Organ wskazał przy tym, iż okresy pracy w gospodarstwie rolnym, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki, nie mogą zostać uwzględnione w całości przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w trybie zwykłym. Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 10 wymienionej ustawy, okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki, uwzględnia się przy ustalaniu prawa do renty tylko wówczas, gdy okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od wymaganych do przyznania renty w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tych okresów. Udokumentowany okres opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników od dnia [...] października 2012 r. do dnia [...] maja 2013 r. wykracza poza dziesięciolecie przypadające przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, wobec czego brak jest podstaw do uwzględnienia tego okresu. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2004-2012 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec Skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona u Skarżącego dopiero od dnia [...] listopada 2012 r. Nie istniały zatem, do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2024 r. Skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając naruszenie art. 82 ust. 1 w związku z art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez ich niezastosowanie i nieprzyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, podczas gdy z uwagi na wyjątkowe okoliczności świadczenie to powinno mu zostać przyznane. W związku z powyższym Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi Skarżący wskazał, że zważywszy na jego sytuację materialną i zdrowotną organ powinien wziąć pod uwagę zarówno okres ubezpieczenia w KRUS, jak i fakt udokumentowania okresu składkowego w wymiarze niemal 3/5 wymaganego okresu składkowego (prawie 3 lata). Na poparcie tego stanowiska odwołał się do poglądów orzecznictwa. Dalej Skarżący wskazał, że w latach 2004 - 2012 mieszkał w miejscowości [...] wraz z matką i bratem. Był zarejestrowany jako osoba bezrobotna, pomagał matce w sprawach życia codziennego, zajmował się gospodarstwem rolnym. Brat stosował przemoc fizyczną i psychiczną, więc obecność Skarżącego w domu była niezbędna dla bezpieczeństwa matki. W 2012 r. Skarżący stracił wzrok. Od tego czasu nie miał możliwości pomagać matce, zaczął korzystać z opieki społecznej, a środki te przeznaczał na wspólne życie z matką. Skarżący podniósł, iż jego sytuacja osobista, majątkowa, rodzinna i zdrowotna uzasadniają przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, że jest osobą niewidomą. Zgodnie z orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] lutego 2024 r. jest trwale całkowicie niezdolny do pracy i trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Pomimo tego, jak podkreślił, stara się żyć samodzielnie. Podniósł również, że łączna kwota świadczeń, które otrzymuje, to 1500 złotych miesięcznie. Środki te nie pozwalają mu na zaspokojenie minimalnych potrzeb. Końcowo Skarżący wskazał, że od 2023 r. nie pracuje z uwagi na redukcję etatów. Wcześniej zatrudniony był w ramach projektu PFRON na stanowisku [...] i otrzymywał dochód w najniższej wysokości. Aktualnie, ze względu na stan zdrowia, nie może podjąć zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprawa została rozpoznana w na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024r. poz. 935 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.". Przepis ten stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie natomiast z art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (w odpowiedzi na skargę) wniósł o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym, a Skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2492 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Rozpatrując skargę wedle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). Sądowa kontrola decyzji uznaniowej, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontrolując decyzję uznaniową sąd nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organ administracji - wypełniając treści kryteriów słusznościowych czy celowościowych - realizuje określoną politykę stosowania prawa administracyjnego. W konsekwencji, w sprawach uznania administracyjnego sąd bada, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. W niniejszej sprawie organ prawidłowo ustalił istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne stwierdzając, że brak wymaganego okresu ubezpieczenia Skarżącego, warunkujący uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych, nie był spowodowany zaistnieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania ww. przepisu uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.; wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 3883/21; CBOSA). Co istotne, zaistnienie tego rodzaju zdarzenia bądź stanu winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20; CBOSA). Z akt sprawy wynika, że Skarżący legitymuje się łącznym stażem ubezpieczeniowym obejmującym 21 lat, 1 miesiąc i 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy (orzeczonej od dnia [...] listopada 2012 r. - k. 28 akt admin.) Skarżący udokumentował 1 rok, 4 miesiące i 15 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed datą złożenia wniosku o rentę (przed [...] maja 2023 r.) zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 11 miesięcy i 11 dni tych okresów (w tym 1 miesiąc i 22 dni okresu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników). Biorąc powyższe pod uwagę nie można zgodzić się ze Skarżącym, że brakujący okres ubezpieczenia jest niewielki w stosunku do wymaganego. Okres około dwóch lat należy ocenić jako relatywnie długi, a powoływana przez Skarżącego sytuacja zdrowotna i materialna, choć bardzo trudna, nie może sama w sobie usprawiedliwić brakującego stażu ubezpieczeniowego. Nie ma również racji Skarżący twierdząc, że organ - wskazując okresy ubezpieczenia - powinien uwzględnić cały okres odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Okresy pracy w gospodarstwie rolnym, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki, nie mogą zostać uwzględnione w całości przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w trybie zwykłym. Zgodnie bowiem z art. 10 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki, uwzględnia się przy ustalaniu prawa do renty tylko wówczas, gdy okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od wymaganych do przyznania renty w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tych okresów. Jak prawidłowo wskazał organ w zaskarżonej decyzji, okres opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników od dnia [...] października 2012 r. do dnia [...] maja 2013 r. wykracza poza dziesięciolecie przypadające przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, wobec czego brak było podstaw do uwzględnienia tego okresu przy obliczaniu wymaganego stażu. Podkreślić należy, że od dnia [...] kwietnia 2004 r. do dnia [...] października 2012r. Skarżący nie udowodnił żadnych okresów popartych opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Przy czym z akt sprawy nie wynika, aby w tym czasie wystąpiły szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które usprawiedliwiałyby brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W szczególności z akt sprawy nie wynika, aby wobec Skarżącego orzeczono wówczas całkowitą, czy choćby częściową, niezdolność do pracy. Jako przyczynę niewypracowania okresu ubezpieczenia w ww. okresie Skarżący wskazywał opiekę nad matką i trudną sytuację rodzinną. Jednak w ocenie Sądu wskazana przyczyna nie stanowi "okoliczności szczególnych" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, usprawiedliwiających niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Opieka nad członkami rodziny stanowi życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który podkreślał, że "okoliczności szczególne" to okoliczności od osoby ubezpieczonej niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową, a za takie nie można uznać rezygnacji z pracy z uwagi na osobiste sprawowanie opieki nad członkiem rodziny. Jest to bowiem wybór każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznawania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyroki NSA: z dnia 15 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3375/15; z dnia 21 października 2014r., sygn. akt I OSK 1610/14; z dnia 9 lutego 2024 r., sygn. akt III OSK 1440/23; CBOSA). W świetle powyższego trafne jest stanowisko Prezesa ZUS, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności", z powodu których Skarżący nie nabył uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy na ogólnych zasadach. Skarżący, obok trudnej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej, wskazywał również na swoją trudną sytuację materialną. Podnosił, że otrzymywane zasiłki w łącznej kwocie 1500 złotych miesięcznie nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Wskazać jednak należy, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie ma charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Świadczenie przyznawane na podstawie ww. przepisu ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok NSA z dnia 3 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 2479/23; CBOSA). W świetle powyższego stwierdzić należy, że Prezes ZUS miał podstawy do wydania decyzji o odmowie przyznania Skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki warunkujące przyznanie tego świadczenia. Zaskarżona decyzja nie narusza art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ani art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ ustalił wszystkie istotne okoliczności sprawy, rozważył i prawidłowo ocenił zgromadzony materiał dowodowy, zaś podjęte rozstrzygnięcie należycie uzasadnił, czyniąc zadość wymogom z art. 107 § 3 k.p.a. Skarga nie podlega zatem uwzględnieniu. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.