I OZ 203/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 190/24 o odrzuceniu skargi [...] na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia 21 grudnia 2023 r., nr GN-V.7534.1.46.2023.AG w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 190/24 odrzucił skargę [...] na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia 21 grudnia 2023 r., nr GN-V.7534.1.46.2023.AG w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania - z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych skargi (nienadesłanie odpisów skargi i numeru PESEL). Zażalenie na to postanowienie złożyła [...]. W zażaleniu zarzuciła, że Sąd nie zapoznał się z sytuacją w sprawie: skarżąca w skardze wskazała, że jest pełnomocnikiem [...], która zmarła w 2023 roku, że [...] oraz jej mąż [...] (który także nie żyje od 2016 roku) – oboje byli współwłaścicielami działki której dotyczy niniejsze postępowanie o ustaleniu odszkodowania. Wskazała także, że w oparciu o testament [...] złożyła do Sądu Rejonowego wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej matce [...]. Nadto wskazała, że wezwano ją do uzupełnienia braków formalnych skargi mimo wniosku skarżącej w skardze o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym z uwagi na zawiłość sprawy oraz wniosła także o zawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania spadkowego, które jednak dopiero się toczy w Sądzie Rejonowym Lublin – Zachód. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 57 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.), skarga powinna czynić zadość wymaganiom pisma w postępowaniu sądowym. Pismo procesowe strony powinno spełniać określone warunki formalne, bez których nie można mu nadać prawidłowego biegu. Wymogi formalne składanych pism uregulowane zostały w art. 46 p.p.s.a. Stosownie do art. 46 § 1 pkt 4 każde pismo powinno zawierać podpis strony lub jej pełnomocnika, stosownie zaś do art. 46 § 2 pkt 1 lit. b p.p.s.a., poza elementami wymienionymi w § 1 tego przepisu, pismo strony powinno ponadto zawierać, w przypadku, gdy jest pierwszym pismem w sprawie – numer PESEL strony wnoszącej pismo, będącej osobą fizyczną. Stosownie do art. 47 § 1 ustawy - do pisma strony należy dołączyć jego odpisy i odpisy załączników dla doręczenia ich stronom, a ponadto, jeżeli w sądzie nie złożono załączników w oryginale, po jednym odpisie każdego załącznika do akt sądowych. Zgodnie zaś z art. 49 § 1 p.p.s.a. w sytuacji, gdy brak jest jednego z elementów pisma wymienionych w art. 46 p.p.s.a., obowiązkowe jest wezwanie strony do uzupełnienia lub poprawienia pisma w terminie siedmiu dni, pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania, chyba że ustawa stanowi inaczej. Takim przepisem szczególnym jest art. 58 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, sąd odrzuca skargę, jeżeli w wyznaczonym terminie nie uzupełniono jej braków formalnych. Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy skarżąca w piśmie z dnia 2 lutego 2024 r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym z uwagi na sytuację finansową i zawiłość sprawy. Pismem z dnia 11 marca 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, wykonując zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 4 marca 2024 r., wezwał skarżącą do uzupełnienia braków formalnych skargi, poprzez podanie numeru PESEL skarżącej oraz nadesłanie odpisów skargi a także określenia wartości przedmiotu zaskarżenia - pouczając, że czynności tych należy dokonać w terminie 7 dni, od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. Postanowieniami z dnia 17 kwietnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie – odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie o sygn. II SPP/Lu 31/24 oraz odrzucił skargę w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 190/24. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2024 r. w sprawie I OZ 389/24 uchylił postanowienie z dnia 17 kwietnia 2024 r. w sprawie o sygn. II SPP/Lu 31/24 w przedmiocie przyznania prawa pomocy i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, wskazując jednocześnie na wszystkie wady przeprowadzonego postępowania, w tym niedostrzeżenie i niezbadanie legitymacji procesowej skarżącej, niedostrzeżenie i nierozpoznanie w pierwszej kolejności wniosku o przyznanie prawa pomocy, nierozpoznanie wniosku o zawieszenie postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zarządzeniem z dnia 22 sierpnia 2024 r. wezwał skarżącą do nadesłania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź aktu poświadczenia dziedziczenia. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca wyjaśniła, że postępowanie spadkowe jest w toku w Sądzie Rejonowym Lublin – Zachód. Kolejno, postanowieniem z dnia 7 listopada 2024 r. sygn. akt II SPP/Lu 188/24 starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. Jak zatem wynika z powyższego skarżąca została wezwana do uzupełnienia braków formalnych skargi jeszcze przed rozpatrzeniem przez Sąd I instancji złożonego wraz ze skargą wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego swym zakresem m.in. ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Nadto w dalszym ciągu nie jest ustalona legitymacja procesowa skarżącej. W tym miejscu wskazać należy, że na tle powyższego stanu faktycznego pojawiły się rozbieżności w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z jednej strony wskazywano, że co do zasady brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien był zostać rozpoznany przed wezwaniem do usunięcia braków formalnych skargi (por. np. postanowienia NSA z dnia: 17 stycznia 2023 r., sygn. akt III OZ 803/22, LEX nr 3477789; 30 września 2022 r., sygn. akt I OZ 446/22, LEX nr 3419251; 8 lipca 2021 r., sygn. akt II GZ 219/21, LEX nr 3196806). Z drugiej zaś strony prezentowane jest stanowisko, że złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi (por. np. postanowienia NSA z dnia: 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II OZ 1564/17, LEX nr 2422396; 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 848/12, LEX nr 1230558) i to właśnie stanowisko podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę (por. teza postanowienia NSA z 12 marca 2024 r. III OZ 100/24, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 243 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania sądowoadministracyjnego o randzie konstytucyjnej. Ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu dla osób, których nie stać na samodzielne pokrycie kosztów pełnomocnika. Pomoc państwa dla takich osób jest bowiem istotna dla zapewnienia im "realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)", (wyrok TK z dnia 29 sierpnia 2006 r., sygn. akt SK 23/05, OTK-A 2006/8, poz. 94; por. też M. Kowalski, Prawo pomocy w systemie ochrony praw człowieka, Warszawa 2013, s. 69–70). Prawo pomocy, o które mogą się ubiegać strony postępowania, to nie tylko możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, ale także uzyskania pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego tak ważne jest, aby wniosek o prawo pomocy był rozpoznany przez Sąd we właściwym trybie i czasie. Jeżeli więc wniosek o prawo pomocy dotyczy również ustanowienia pełnomocnika z urzędu i złożony został jednocześnie ze skargą, to jego rozpoznanie wyprzedza czynności związane z usuwaniem braków formalnych skargi. Taka kolejność działań Sądu znajduje potwierdzenie w przepisie § 33 ust. 1 Regulaminu wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych, z którego wynika, że po wniesieniu skargi do sądu przewodniczący wydziału orzeczniczego niezwłocznie bada, czy skarga czyni zadość wymaganiom formalnym i czy został uiszczony wpis, a w razie potrzeby wzywa do usunięcia braków formalnych oraz do uiszczenia wpisu, chyba że został złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy. Stosownie zaś do § 36 ust. 1 Regulaminu, przewodniczący wydziału orzeczniczego wniosek o przyznanie prawa pomocy przekazuje niezwłocznie wskazanemu referendarzowi sądowemu, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach sędziemu sprawozdawcy. Należy zatem wskazać, że w przedmiotowej sprawie zarządzenie Sądu dotyczące wezwania skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi wydane zostało przedwcześnie, bowiem nie został wcześniej rozpoznany wniosek skarżącej o prawo pomocy zawarty w skardze. Tym samym złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy, na podstawie art. 243 p.p.s.a., podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi. Nadto, na dzień wezwania do usunięcia braków formalnych skargi brakowało ustalenia legitymacji procesowej skarżącej. Tym samym odrzucenie skargi przez Sąd I instancji, bez uprzedniego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy pozbawia stronę skarżącą prawa do sądu, w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak już wyżej wskazano, wezwanie skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi nastąpiło przed nadaniem biegu wnioskowi o prawo pomocy. Zatem nieskuteczność wezwania skierowanego do skarżącej wynikała z chronologii czynności Sądu podjętych w niniejszej sprawie. Konkludując, z przyczyn podniesionych na wstępie należało uznać odrzucenie skargi za przedwczesne, gdyż w przedstawionym stanie sprawy nieuzupełnienie braków formalnych skargi przez skarżącą nie mogło wiązać się z sankcją w postaci odrzucenia skargi. Na obecnym etapie wezwanie skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi będzie skuteczne, nienależnie od faktu, że skarżąca zrezygnowała z pełnomocnika wypowiadając mu pełnomocnictwo. Kolejno, po uzupełnieniu przez skarżącą braków formalnych skargi i nadaniu skardze biegu - będzie można rozważyć zawieszenie postępowania sądowego do czasu zakończenia postępowania spadkowego po zmarłych współwłaścicielach nieruchomości, której dotyczy niniejsze postępowanie o odszkodowanie, a w konsekwencji do czasu ustalenia legitymacji procesowej skarżącej. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił, jak w sentencji.