II SA/Gl 173/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant referent - stażysta Weronika Siedlaczek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 17 listopada 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3221/2023/22835 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 17 listopada 2023 r. nr SKO.PPŚ/41.5/3221/2023/22835 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572, ze zm. - dalej k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 i 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390, ze zm. – dalej u.ś.r.), po rozpoznaniu odwołania K. P. (strona, skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 3 października 2023 r. nr [...], odmawiającą przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia 3 października 2023 r. organ I instancji, po rozpoznaniu wniosku skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad teściem J. P.. W jej uzasadnieniu wskazano, że skarżąca nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. Mianowicie, zdaniem organu I instancji, skarżąca będącą synową osoby wymagającej opieki, nie znajduje się w kręgu osób zobligowanych do alimentacji, a tym samym nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu skarżąca wniosła o zmianę decyzji organu I instancji i przyznanie świadczenia zgodnie z wnioskiem. Wskazała na błędną interpretację art. 17 u.ś.r. z pominięciem wykładni celowościowej oraz systemowej, a także odwołania się do konstytucyjnych zasad równości, dobra rodziny i zapewnienia opieki osobom niepełnosprawnym. Wytknęła także brak wskazania w uzasadnieniu decyzji, czy w sprawie zachodzą też inne – poza ustaleniem relacji między skarżącą i osobą potrzebującą stałej lub długotrwałej opieki (teściem) – okoliczności będące przesłankami do przyznania przedmiotowego świadczenia. Jednocześnie zaakcentowano, że skarżąca jest jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad teściem, który wymaga stałej opieki osób trzecich. Odwołanie nie przynosiło jednak oczekiwanego przez skarżącą skutku, gdyż zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 17 listopada 2023 r. Kolegium utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy wyraził pogląd, że pomoc Państwa w postaci świadczenia pielęgnacyjnego jest przeznaczona dla konkretnych osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny, przy czym obowiązek ten powstaje z mocy prawa. Tymczasem skarżąca, jako osoba niespokrewniona, nie jest zobligowana do alimentacji na rzecz teścia. Oznacza to zatem, że nie jest ona uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca, reprezentowana przez adwokata, zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, będących podstawą wydanej decyzji, a polegający na przyjęciu, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, bowiem występuje o nie osoba inna niż matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka lub spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Podniesiono także zarzuty naruszenia: - art. 17 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, przejawiające się uznaniem, że opiekunowi faktycznie sprawującemu opiekę nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności niezdolną do samodzielnej egzystencji – synowej – nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne bowiem nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, w sytuacji kiedy nie ma innych osób spokrewnionych z osobą niepełnosprawną mogących podjąć się opieki; - art. 7 k.p.a., które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w szczególności brak przeanalizowania sytuacji życiowej i rodzinnej skarżącej oraz jej niepełnosprawnego teścia, skutkujący utrzymaniem w mocy zaskarżonej decyzji. W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi ponowiona została argumentacja prezentowana w odwołaniu. Pełnomocnik zwrócił nadto uwagę, że w ugruntowanym stanowisku judykatury wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. umożliwia poszerzenie kręgu uprawnionych do spornego świadczenia również o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji, jeśli są one jedynymi członkami rodziny, które mogą opiekować się niepełnosprawnym. Zaprezentował również stanowisko przemawiające za wykładnią systemową tego przepisu. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 27 czerwca 2024 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę i zawartą w niej argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 323, ze zm. – dalej u.ś.r.) Zgodnie z jego ust. 1, w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do treści art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela wykładni ww. przepisów prezentowanej przez pełnomocnika skarżącej. Opowiada się natomiast za stanowiskiem dominującym w orzecznictwie sądów administracyjnym. Zgodnie z nim wskazane wyżej przepisy zawierają ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Wobec tego należy wskazać, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (obecnie: t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm. - dalej k.r.i.o.) obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo (art. 128 k.r.i.o.). Z mocy art. 23 i art. 27 k.r.i.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto obowiązek alimentacyjny – zgodnie z treścią art. 131 k.r.i.o. – powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia, a także – w myśl art. 144 k.r.i.o. – dotyczy ojczymów, macoch i pasierbów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia przy tym wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni – w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo), a także powinowaci w wypadkach określonych w art. 144 k.r.i.o. W rozpoznawanej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła skarżąca, która jest synową dla osoby wymagającej opieki. Oznacza to, że nie należy ona do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazuje bowiem, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie wchodzą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny (jedyny wyjątek przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka – które to określenie w rozumieniu definicji ustawowej zawartej w art. 3 pkt 14 u.ś.r. – oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka; z tym podkreśleniem, że przysposobienie powoduje powstanie obowiązku alimentacyjnego). Powyższe stanowisko znalazło aprobatę w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 26 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 911/21; z dnia 12 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1761/21; z dnia 28 września 2022 r. sygn. akt I OSK 2293/21 oraz z dnia 4 października 2022 r. sygn. akt I OSK 2335/21. Należy odwołać się również do uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13, w której jednoznacznie stwierdzono, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Wprawdzie przywołana uchwała została podjęta przez NSA na tle ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., to jednak zachowuje aktualność także w obowiązującym stanie prawnym. Nadto, wskazać należy, w ślad za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1761/21, że wpływ na kształtowanie rozwiązań prawnych dotyczących określenia uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego miało orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05, jak i w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego, wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. W świetle powyższych rozważań jako prawidłowe Sąd ocenił stanowisko organu, zgodnie z którym skarżąca jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie jest uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnoprawnym teściem. Jako niezasadny Sąd uznał zatem także zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. Zgromadzony materiał dowodowy był wystarczający do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Wbrew stanowisku pełnomocnika skarżącej organ nie był wobec tego zobligowany do przeanalizowania w niniejszej sprawie sytuacji rodzinnej i życiowej skarżącej oraz jej teścia. Z uwagi na powyższe, Sąd uznał, że skarga nie jest zasadna, skoro podniesione w niej zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę i na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.