I SA/Wa 579/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska – Jaroszewicz (spr.) Sędziowie WSA Gabriela Nowak WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi R. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta S. z dnia [...] marca 2015 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Burmistrz Miasta S. decyzją z dnia [...] marca 2015 r., [...], odmówił przyznania R. P. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną E. P. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 10 lutego 2015 r. ww. wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną E. P. Wraz z wnioskiem dołączono orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 29 stycznia 2015 r., zaliczającą E. P. do znacznego stopnia niepełnosprawności. Z treści ww. zaświadczenia wynikało także, że wymaga ona konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Do wniosku dołączono ponadto kserokopię skróconego aktu małżeństwa oraz świadectwo pracy z dnia 31 stycznia 2015 z zakładu [...]. Organ I instancji wskazał, że podstawą prawną do rozpoznania powyższego wniosku stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015, poz. 114), a w szczególności art. 17 ww. ustawy, którego treść przytoczył. Mając powyższe na uwadze organ wskazał, że w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że E. P. wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W ocenie organu, nie ulega wątpliwości również to, że opiekę nad nią sprawuje jej mąż R. P. Ponadto ze przedłożonego świadectwa pracy R. P. wynika, że ww. rozwiązał stosunek pracy na własną prośbę. Jednakże, w ocenie organu I instancji w rozpatrywanej sprawie mamy do czynienie z wystąpieniem negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a. ww. ustawy tj. pozostawia osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z dowodów zgromadzonych w sprawie jednoznacznie wynika, że wymagająca opieki E. P. jest zamężna, a w stosunku do małżonków, przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w ocenie organu należy kierować się treścią art. 23 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego zgodnie z którym: małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Reasumując organ wskazał, że w związku z tym, że osoba wymagająca opieki tj. E. P. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Na skutek odwołania R. P. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] marca 2015 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że w rozpatrywanej sprawie E. P. wnioskiem z dnia 2 stycznia 2015 r. wystąpiła do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2015 r. znak: [...], została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem, że wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność wnioskodawczym istnieje od 28 roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2 stycznia 2015 roku, a więc E. P. uzyskała przymiot niepełnosprawnego po ukończeniu 25 roku życia. W związku z powyższym, w ocenie organu, jest to negatywna przesłanka do udzielenia R. P. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę nad niepełnosprawną żoną (art. 17 ust. 1 b ustawy). Organ odwoławczy wskazał także, że okoliczność powoływana przez organ I instancji pozostawania w związku małżeński osoby wymagającej opieki w przedmiotowej sprawie nie stanowi przesłanki uzasadniającej odmowę udzielenia świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpatrywanej sprawie nie spełniony jest warunek z art. 17 ust. 1 b ustawy, tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 28 roku życia i z uwagi na to świadczenie pielęgnacyjne R. P. nie przysługuje. Na marginesie Kolegium wskazało, że osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 i 1529 oraz z 2013 r. poz. 1439) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom którzy nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji przysługuje specjalny zasiłek opiekuńczy, którego zasady przyznawania reguluje art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W celu ustalenie prawa do ww. świadczenia należy złożyć stosowny wniosek. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył R. P. wskazując, że decyzja ta jest dla niego krzywdząca. Wskazał również, że zwolnił się z pracy, żeby pomagać żonie w codziennych czynnościach życiowych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Istotnym dla rozpoznania niniejszej sprawy jest rozważenie, czy spełnione zostały ustawowe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Materialnoprawną podstawę dla wydania przedmiotowych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r., a w szczególności art. 17 ust. 1, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami K.R.O. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału, na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ww. przepisu, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zgodnie z regulacją art. 17 ust. 5 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; 4) członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna; 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub prawo do świadczenia pielęgnacyjnego; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Nabycie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego uzależnione jest więc z jednej strony od spełnienia szeregu przesłanek, wynikających z art. 17 ust. 1, ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. oraz z drugiej strony od niewystąpienia przesłanek negatywnych, o których mowa w ust. 5 tego przepisu. Kolegium uznało, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż data powstania niepełnosprawności żony strony nie powstała w okresie określonym tym przepisem. Niespełnienie przesłanek z tego przepisu skutkowało odmową przyznania świadczenia. Kluczowym dla rozpoznania tej sprawy jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13, w którym stwierdzono, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał podkreślił, że grupę podmiotów podobnych, które powinny być traktowane równo wobec prawa, tworzą osoby obowiązane alimentacyjnie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną. Na skutek poddanej kontroli regulacji dochodzi do odmiennego ukształtowania sytuacji prawnej opiekunów dorosłych osób niepełnoprawnych od sytuacji opiekunów niepełnosprawnych osób małoletnich, co pozbawione jest konstytucyjnego uzasadnienia. Z mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą one w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Art. 145a § 1 k.p.a. stanowi, że gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, można żądać wznowienia postępowania. Z kolei w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a., naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego obliguje sąd do uchylenia objętego skargą aktu. Sąd przy ocenie zgodności z prawem skarżonego aktu nie może więc pominąć orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jako elementu kształtującego poddany tej ocenie stan prawny. Z dniem ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, kwestionującego zgodność z Konstytucją RP określonych uregulowań prawnych, następuje obalenie domniemania ich konstytucyjności, co oznacza, że nawet w razie odroczenia mocy obowiązującej badanego aktu normatywnego, sądy nie powinny stosować podważonych regulacji, które już od chwili rozpoczęcia ich obowiązywania były niezgodne z prawem. Stanowisko powyższe nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądowym, w którym podkreśla się, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z ustawą zasadniczą ma taki charakter od momentu jego wejścia w życie, a fakt ten musi być brany pod uwagę przy kontroli aktu administracyjnego. Orzeczenie Trybunału w zakresie obowiązywania prawa wywiera zatem skutki na przyszłość, ale w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału (wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2013 r., I OSK 1178/12, wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2014 r., I OSK 2296/12, publ.: cbois). Skoro więc Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją RP we wskazanym wyżej zakresie, zaś organy, odmawiając przyznania świadczenia, rozstrzygnęły na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny, to na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. w związku z art. 145a § 1 k.p.a. i art. 135 P.p.s.a. należało wyeliminować z obrotu prawnego zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 28 sierpnia 2014 r., II SA/Bk 653/14, Lex nr 1513120, wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 stycznia 2015 r., I SA/Wa 3139/14, cbosa). Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku, zaś w oparciu o art. 152 P.p.s.a. orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji.